Er is per 1 januari 2026 meer ruimte voor bijstandsgerechtigden om mantelzorg te verlenen zonder dat dit negatieve gevolgen heeft voor hun uitkering. Samenwonen wordt mogelijk zonder dat er sprake is van een gezamenlijke huishouding, mits de samenwoning voortkomt uit een zorgbehoefte.
In tegenstelling tot eerdere regelgeving, waarbij alleen bij tweedegraads familieleden geen gezamenlijke huishouding werd aangenomen bij mantelzorg, geldt nu dat de aanwezigheid van een zorgbehoefte op zichzelf voldoende is - mits deze de aanleiding is (geweest) voor het samenwonen. In totaal gaat het om 4 verschillende aanpassingen:
- Er is geen sprake van een gezamenlijke huishouding bij een zorgbehoefte als deze zorgbehoefte de reden is van het (tijdelijk) samenwonen (aanpassing artikel 3 lid 2 onderdeel a Pw).
- De kostendelersnorm geldt niet bij het tijdelijk delen van een woning in verband met mantelzorg bij een intensieve zorgbehoefte (toevoeging van een 4e lid aan artikel 22a Pw).
- Mantelzorg kan niet worden gezien als op loon te waarderen arbeid (aanpassing artikel 33 en 57 Pw)
- Het tijdelijk intrekken bij iemand met een intensieve zorgbehoefte om mantelzorg te leveren is geen reden voor een opschorting van de betaling van de uitkering als dit ertoe leidt dat het woonadres afwijkt van het adres waar de bijstandontvanger staat ingeschreven in de basisregistratie (aanpassing artikel 40 lid 3 Pw).
Het bepalende criterium is (intensieve) zorgbehoefte bij 1, 2 en 4 en niet het bieden van mantelzorg.
Hoofdlijnen
- Treedt in werking per: 1-1-2026 (fase 1)
- Was: Beperkte ruimte voor mantelzorg
- Wordt: Meer ruimte voor mantelzorg binnen de bijstandsverlening, ongeacht familieverband, toegespitst op bovengenoemde 4 situaties
- Wetsartikel: Artikel 3, lid 2, artikel 22a, lid 4, artikel 33, lid 6 en artikel 40, lid 3, onder c, 57 Participatiewet
- Verplichte wijziging: Ja
- Beleids- en uitvoeringsimpact: substantieel (ondanks zeer kleine doelgroep waarbinnen (intensieve) zorgbehoefte, zoals ingevuld binnen de jurisprudentie, speelt)
- Lokaal beleid ontwikkelen, handreiking, werkinstructies,
- Relatie met werkdomein i.v.m. ontheffing bij arbeidsinschakeling
- Communicatie-uitingen aanpassen
- Lokale verordening: Nee
- Lokaal beleid: Ja, voortkomend uit modelverordening op maatschappelijke participatie
- Fiscale impact: Situationeel
- Impact op toeslagen: Situationeel
- ICT-impact: beperkt, aanpassen bestaande functionaliteiten en registratiemogelijkheden
- Bestandsonderzoek en selectie lopende gevallen nodig: Ja, bestandsanalyse nodig op basis van bestaande populatie, mogelijk bestandsmigratie en individueel maatwerk.
- Nieuwe beschikking nodig: Ja, in die situaties dat sprake is van gezamenlijke huishouding of kostendeling, terwijl de intensieve zorgbehoefte aanleiding is van het tijdelijk samenwonen.
Waarom is deze wijziging onderdeel van de Participatiewet in Balans?
De huidige regels kunnen een drempel vormen om mantelzorg te gaan verlenen of te ontvangen. Met de voorgestelde wijzigingen wil de regering bereiken dat er meer ruimte komt voor mantelzorg, zonder dat dit gevolgen heeft voor het recht op bijstand van de mantelzorger of de ontvanger van mantelzorg.
Wat betekent dit voor gemeenten?
Deze wijziging vraagt:
- om een zorgvuldig onderzoek naar en weging van de persoonlijke omstandigheden van degene die mantelzorg nodig heeft. Het beoogde effect, ruimte geven voor mantelzorg vanwege het maatschappelijk belang daarvan, zal daarbij niet uit het oog verloren moeten worden. Het inschakelen van een sociaal medisch adviseur bij het bepalen van de zorgbehoefte is niet verplicht. Als ervoor gekozen wordt om een beoordeling zonder sociaal medisch adviseur te doen, is het raadzaam een checklist of vragenlijst te gebruiken om de zorgbehoefte in kaart te brengen.
- Aanpassing van de systemen: Deze wijziging vraagt enkele aanpassingen in de ondersteunende softwaresystemen.