Levert een zorgaanbieder de afgesproken (kwaliteit) zorg of ondersteuning vanuit de Wmo 2015 of Jeugdwet? Houdt uw gemeente vast aan een terugvordering en een boete als een bijstandsgerechtigde vergeet iets tijdig door te geven? Gaan de kinderen in uw gemeente naar een veilig en gezond kinderdagverblijf? In alle gemeenten spelen dit soort vragen. Met de raadgever Toezicht en handhaving in het sociaal domein helpen we u op weg bij het uitvoeren van uw rol als raadslid op de verschillende thema's:
- Kinderopvang
- Wmo 2015 en Jeugdwet
- Werk en Inkomen
- Multidisciplinair handhaven
Een goede kwaliteit van kinderopvang en voorschoolse educatie
Kinderen moeten veilig en verantwoord worden opgevangen en zich optimaal kunnen ontwikkelen. Met effectief toezicht en handhaving zorgt u ervoor dat de kinderopvang voldoet aan de kwaliteitseisen en veilig en verantwoord is. Dit helpt om kinderen een goede en veilige start te geven en draagt bij aan gelijke kansen voor alle kinderen.
Om de kwaliteit in de kinderopvang en de Voorschoolse Educatie te waarborgen heeft de rijksoverheid (specifiek: ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) kwaliteitseisen vastgesteld waar kinderopvangorganisaties zich aan moeten houden. Bijvoorbeeld eisen aan het aantal op te vangen kinderen per pedagogisch medewerker, het veiligheidsbeleid, de binnen- en buitenruimte en de betrokkenheid van ouders. Deze kwaliteitseisen zijn vastgelegd in de Wet kinderopvang en verder uitgewerkt in nadere regelgeving.
Toezicht en handhaving zijn een wettelijke verantwoordelijkheid
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het besluit wie wel of geen kinderopvang mag aanbieden en voor het toezicht op en de handhaving van de kwaliteit. Dit is een wettelijke taak waarvoor het rijk geld stort in het Gemeentefonds. De GGD wordt door de gemeente aangewezen als toezichthouder voor kinderopvang. De toezichthouder doet onderzoek en beoordeelt of kindercentra, gastouderbureaus en voorzieningen voor gastouderopvang aan de kwaliteitseisen voldoen. De toezichthouder adviseert vervolgens de gemeente om wel of niet te handhaven als de eisen niet worden nageleefd. Als er wordt gehandhaafd, heeft de gemeente verschillende mogelijkheden, zoals een aanwijzing, boete, last onder dwangsom of exploitatieverbod. Effectieve handhaving vraagt om voldoende capaciteit, deskundigheid en een duidelijke plek binnen de gemeentelijke organisatie.
Uw rol als raadslid
Het college brengt jaarlijks een verslag over toezicht en handhaving kinderopvang uit. Dit verslag geeft inzicht in hoe de gemeente invulling geeft aan haar verantwoordelijkheid voor de veiligheid en kwaliteit van de kinderopvang. Deze rapportage wordt ter kennisname met de gemeenteraad gedeeld. Belangrijke onderdelen in dit verslag zijn of de GGD in opdracht van de gemeente de verplichte toezichtsnorm gehaald heeft, of het gemeentelijke register op orde is en of de gemeente handhaving ingezet heeft bij geconstateerde overtredingen. Als raadslid kunt u vragen stellen over deze jaarlijkse rapportage, denk dan bijvoorbeeld aan:
- Wordt er altijd gehandhaafd bij geconstateerde overtredingen?
- Is er voldoende capaciteit en expertise beschikbaar bij de gemeente én bij de GGD?
- Zijn er risico’s en terugkerende problemen?
- Hoe is de kwaliteit van de voorschoolse educatie in mijn gemeente?
Ondersteuning vanuit de VNG
De VNG adviseert en ondersteunt gemeenten bij de uitvoering van hun toezicht- en handhavingstaak met verschillende ondersteuningsmiddelen. Daarbij proberen we zoveel mogelijk in te zetten op het versterken van de professionaliteit van de uitvoering. Het team werkt met regioadviseurs die nauw contact onderhouden met gemeenten en, op basis van casuïstiek en regionale behoeften, gerichte ondersteuning bieden. Via onze website bieden we onder andere handreikingen, factsheets, trainingen en bijeenkomsten aan.
Ook stimuleren we kennisdeling tussen gemeenten door goede voorbeelden te delen via de website en door het faciliteren van een netwerk via het forum.
Daarnaast brengen we signalen en ervaringen uit de uitvoeringspraktijk in bij landelijke gesprekspartners, zoals ministeries en brancheorganisaties. Op deze manier dragen we eraan bij dat wet- en regelgeving uitvoerbaar blijft en dat registratiesystemen, zoals het Landelijk Register Kinderopvang (LRK) en het Gemeentelijk Incidenten Registratiesysteem (GIR), goed bruikbaar zijn.
Samen met GGD GHOR Nederland en de ministeries van SZW en OCW verkennen we bovendien hoe het toezicht verder kan worden versterkt. Daarbij kijken we onder andere naar de reflectieve functie van toezicht en handhaving in de kinderopvang: door beter te reflecteren op bevindingen uit toezicht en handhaving kunnen we deze benutten om wet- en regelgeving, beleid en uitvoering effectiever te maken, het toezicht en de handhaving te versterken en kwaliteitsverbetering in de branche te stimuleren.
Meer informatie
De aanpak van zorgfraude binnen de Wmo en de Jeugdwet
Zorggeld is bedoeld voor goede en veilige zorg. Het is daarom belangrijk dat de middelen vanuit de Wmo en de Jeugdwet daadwerkelijk worden ingezet voor zorg en ondersteuning aan inwoners die dat nodig hebben. Helaas zijn er aanbieders die doelbewust en uit eigen gewin frauderen. Bovendien raakt zorgfraude steeds vaker verweven met georganiseerde criminaliteit. Het is belangrijk dat gemeenten zich daarvan bewust zijn en werk maken van het voorkomen en aanpakken van zorgfraude.
Er zijn weinig expliciete wettelijke kaders als het gaat om de aanpak van zorgfraude. Duidelijk is wel dat zorgfraude en zorgcriminaliteit ten koste gaan van de kwaliteit en veiligheid van zorg en extra druk leggen op gemeentelijke budgetten. Daarom is het belangrijk dat uw gemeente zich actief inzet om zorgfraude te voorkomen, te signaleren en aan te pakken. Als raadslid speelt u een belangrijke rol in het beschermen van kwetsbare inwoners.
Fraudebewustzijn nodig van toegang en inkoop tot toezicht en handhaving
Gemeenten hebben de wettelijke taak om preventie, toezicht en handhaving in de Wmo en Jeugdwet in te richten. Dat vraagt om een organisatie waarin toezicht daadwerkelijk is verankerd. Nog niet in alle gemeente is dat goed ingericht; vaak is er sprake van losse initiatieven of is er nog helemaal geen toezicht.
Toezicht staat bovendien niet op zichzelf, maar hangt samen met: toegang, inkoop, contractering, contractmanagement en werkt alleen als het vanuit het geheel (de keten van naleving) benaderd wordt. Daarnaast beperken zorgaanbieders, die frauderen, zich vaak niet tot één gemeente of één wet. Dat maakt samenwerking essentieel. Daarvoor zijn structurele afspraken, eenduidige werkwijzen en goede samenwerking tussen alle betrokkenen nodig. Alleen met deze randvoorwaarden kan toezicht en handhaving op de Wmo en Jeugdwet effectief, professioneel en toekomstbestendig worden uitgevoerd.
Uw rol als raadslid
Zonder duidelijke kaders, voldoende middelen en bestuurlijke aandacht kan toezicht tekortschieten. Als raadslid hebt u de taak om het college scherp te bevragen en het belang van toezicht te benadrukken. U stelt bijvoorbeeld het beleid vast voor de wijze waarop toezicht binnen de Wmo en de Jeugdwet worden uitgevoerd en legt dat vast in een verordening.
Verder stelt u de budgetten beschikbaar voor de aanstelling van het toezichtteam en controleert u of het toezicht in uw gemeente goed is geregeld. De Rekenkamer kan u inzicht geven in de doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van uw gemeentelijk toezichtbeleid en of de budgetten (Wmo en Jeugdwet) zinnig, zuinig en zorgvuldig zijn besteed.
Ondersteuning vanuit de VNG
De VNG adviseert en ondersteunt gemeenten door het verzamelen en ontsluiten van kennis. Dit doen we door kennis en behoeften op te halen en dit te vertalen naar producten en diensten. Ook brengen we ervaringen uit de uitvoeringspraktijk in bij landelijke gesprekspartners om te zorgen dat wetgeving uitvoerbaar is en blijft. We werken daarbij vanuit 4 deelopgaven:
- Een stevige basis voor effectief toezicht;
- Een organisatie waarin toezicht is verankerd en randvoorwaarden zijn geregeld;
- Ketenregie en samenwerkingsafspraken;
- Een vernieuwende en duurzame aanpak.
We bieden onze kennis en expertise bij vragen over preventie, toezicht en handhaving binnen de Wmo en de Jeugdwet en publiceren ondersteuningsaanbod in de vorm van bijvoorbeeld handreikingen en factsheets. Ook organiseren we regelmatig bijeenkomsten en zetten we in op kennisdeling en samenwerking tussen gemeenten en ketenpartners. We delen ‘goede’ voorbeelden van andere gemeenten op de website en faciliteren een netwerk via het forum.
Meer informatie
- Wmo 2015 en Jeugdwet: toezicht en handhaving
- Strategische Agenda toezicht Wmo en Jeugdwet 2030 | VNG
- Proeftuin Aanpak Zorgfraude
- De adviseurs zijn te bereiken via adviseursnalevingwmojeugdwet@vng.nl en voor algemene vragen over zorgfraude kunt u mailen naar nalevingwmojeugdwet@vng.nl.
Naleving binnen Werk en Inkomen: een sterke basis voor bestaanszekerheid
Toezicht en handhaving binnen het domein Werk & Inkomen helpt gemeenten om misbruik van sociale voorzieningen te voorkomen, inwoners bestaanszekerheid te bieden en het vertrouwen in de sociale zekerheid te versterken. Met een effectieve nalevingsaanpak zorgen gemeenten ervoor dat voorzieningen terechtkomen bij de mensen die ze écht nodig hebben.
Inleiding
Nederland heeft een sociaal zekerheidsstelsel. Dit stelsel biedt een vangnet en bestaanszekerheid aan burgers door een inkomen of verzorging te garanderen bij tegenslag zoals werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid, ouderdom of overlijden. Misbruik kan het stelsel zwakker maken. Gemeenten hebben een belangrijke taak in het uitvoeren van preventie, toezicht en handhaving binnen Werk & Inkomen. Dit is essentieel om de sociale zekerheid duurzaam en rechtvaardig te houden. Misbruik ondermijnt niet alleen de financiële houdbaarheid van het stelsel, maar ook het vertrouwen van inwoners in de overheid. Een goed functionerende nalevingsaanpak zorgt ervoor dat ondersteuning terechtkomt bij degenen die er recht op hebben en voorkomt dat mensen onnodig in de knel komen.
Handhavingskoers
De handhavingskoers heeft als belangrijkste uitgangspunt dat inwoners zich houden aan de regels en vanuit vertrouwen worden benaderd. De focus ligt op het voorkomen van fouten en als er fouten gemaakt worden, is het uitgangspunt dat dit niet doelbewust gebeurt. Dit betekent voor gemeenten dat zij een balans moeten vinden tussen oog hebben voor de persoonlijke situatie van burgers en handhaven wanneer het nodig is.
Participatiewet (in Balans)
Ook de Participatiewet is fundamenteel herzien met vertrouwen in de inwoner als uitganspunt. Handhaving is een middel om te garanderen dat alle inwoners krijgen waar ze recht op hebben. Het is aan de gemeente om in het geval van een vergissing, toekomstgericht en duurzaam te handelen en de burger te ondersteunen waar dit nodig is.
Uw rol als raadslid
Als gemeenteraadslid stelt u de kaders voor het beleid binnen Werk & Inkomen en houdt u toezicht op de uitvoering. U stuurt op een evenwichtige aanpak waarin rechtvaardigheid, maatwerk en effectiviteit centraal staan. Daarnaast is het aan u om aandacht te vragen voor de ondersteuning van gemeentelijke medewerkers bij het implementeren van werkwijzen binnen de nieuwe Participatiewet in Balans. Door de veranderende wetgeving is dit laatste essentieel voor een goede dienstverlening.
Ondersteuning door de VNG
Het team Naleving Werk & Inkomen ondersteunt gemeenten met kennis, advies en praktische hulpmiddelen. Dit team helpt gemeenten om hun nalevingstaken optimaal in te richten en uit te voeren. Zij zijn er voor bestuurders en de Raad en ze fungeren daarnaast als schakel tussen beleid en uitvoering. Dit doen ze door het proactief en vraaggericht bieden van:
- Kennis en expertise bij complexe vraagstukken rond preventie, toezicht en handhaving.
- Ondersteuning bij de implementatie van nieuwe wetgeving zoals de Participatiewet in Balans en de Wet handhaving sociale zekerheid. En door het ontwikkelen van ondersteuningsaanbod op actuele thema’s zoals handreikingen, kennissessies enz.
Daarnaast ondersteunt de VNG bij de veranderingen in de Participatiewet (in Balans) en sluit daarbij aan op het programma van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Dit programma richt zich op directe verbeteringen, fundamentele hervormingen en het versterken van de vaardigheden van professionals. De VNG helpt gemeenten om deze veranderingen in de praktijk te brengen en de overgang naar een preventieve en meer op maat gerichte aanpak goed vorm te geven.
Meer informatie
- Werk en Inkomen: toezicht en handhaving
- Kennisomgeving naleving Participatiewet
- https://vng.nl/rubrieken/onderwerpen/participatiewet-in-balans
- Kennisomgeving onderzoek vermogen buitenland
- Voorkomen niet verwijtbare vorderingen | Instrument
- Werkgroep informatie gestuurd handhaven inkomen (IGH)
Multidisciplinaire Samenwerking Naleving (MSN)
De overheid heeft als taak om misbruik en oneigenlijk gebruik van middelen in het sociaal domein te voorkomen en aan te pakken via preventie, toezicht en handhaving. Hierbij is een integrale aanpak van cruciaal belang: alleen door goed samen te werken met verschillende domeinen en ketenpartners, ontstaat er een effectieve aanpak.
Inleiding
Nederland heeft een sociaal zekerheidsstelsel. Dit stelsel biedt een vangnet en bestaanszekerheid aan burgers door een inkomen of verzorging te garanderen bij tegenslag zoals werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid, ouderdom of overlijden. Misbruik kan het stelsel zwakker maken. De overheid heeft als taak om fouten te voorkomen, misbruik aan te pakken en oneigenlijk gebruik van middelen in het sociaal domein aan te pakken via preventie, toezicht en handhaven. Een integrale aanpak, waarbij verschillende organisaties samenwerken, zorgt ervoor dat misstanden sneller worden opgespoord en beter worden opgelost. Dit versterkt de duurzaamheid van het systeem en draagt bij aan een rechtvaardige verdeling van middelen.
Landelijke aanpak voor regionale problemen
Het Landelijk Samenwerkingsverband Naleving Sociaal Stelsel en Arbeidswetten (LSN) is een initiatief van het ministerie van SZWociale Zaken en Werkgelegenheid. De LSN convenantpartners ontwikkelen gezamenlijke initiatieven voor het naleven van het sociaal stelsel en arbeidswetten in de regio. Zoals op het gebied van sociale premies, uitkeringen, toeslagen, belastingen en arbeidsomstandigheden. Team MSN van de VNG werkt op het gebied van naleving nauw samen met het LSN.
Convenantpartners van het LSN
- Ministerie van SZW
- Belastingdienst
- Dienst Toeslagen
- IND
- Gemeenten
- NLA
- SVB
- UWV
Uw rol als raadslid
Gemeenten spelen een centrale rol in naleving en zijn het eerste aanspreekpunt voor inwoners en voeren een groot deel van de voorzieningen, ondersteuningstrajecten en handhavingsactiviteiten uit. Als raadslid stelt u binnen uw gemeente de kaders voor het nalevingsbeleid en houdt u toezicht op de uitvoering. Het signaleren, voorkomen en/of corrigeren van risico's op onrechtmatig gebruik van regelingen vraagt veel kennis, personele inzet en middelen. Door actief te sturen op een samenwerking met de partners binnen het LSN en gebruik te maken van de kennis en ondersteuning van team MSN, versterken gemeenten hun preventie- en investeringscapaciteit.
Ondersteuning door de VNG
Team MSN richt zich op het voorkomen en bestrijden van onrechtmatig gebruik van overheidsgelden en voorzieningen, waaronder sociale zekerheid, inkomensafhankelijke regelingen, belasting- en premiefraude en schendingen van arbeidswetten. Het team werkt met regionale teams die, samen met gemeenten, producten en diensten ontwikkelen op basis van casuïstiek en de specifieke behoeften in een regio. Denk aan handreikingen, factsheets, kennissessies, data-analyses voor complexe vraagstukken, Het verbeteren van de informatiepositie van een gemeente en het verhogen van de adreskwaliteit in de Basisregistratie Personen.
Team MSN stimuleert en faciliteert daarnaast kennisdeling, netwerkontwikkeling van gemeenten en ketenpartners én maakt beleidsmedewerkers en bestuurders binnen gemeenten en de VNG bewust van het belang en de impact van naleving. Inclusief de gevolgen van niet-naleving.
Gemeenten staan er niet alleen voor
Samen dragen we bij aan het vergroten van bestaanszekerheid en het versterken van de naleving van wet- en regelgeving.