Financiële zorgen en problematische schulden hebben directe gevolgen voor het dagelijks functioneren van inwoners. Gemeenten staan aan de lat om invulling te geven aan het gemeentelijke armoede- en schuldenbeleid binnen de context van het sociaal domein.
Deze raadgever helpt u bij het invullen van uw rol als raadslid in relatie tot het terugdringen van armoede en schulden, zodat iedereen mee kan doen. Samen blijven we bouwen aan een sterk en veerkrachtig schuldendomein!
Iedere inwoner moet kunnen meedoen in de samenleving, zonder voortdurende geldzorgen. Voor veel huishoudens is dat geen realiteit. Gemeenten zien het dagelijks in de praktijk: Steeds meer huishoudens zitten financieel klem door stijgende kosten, boven op de hoge en vaak oplopende vaste lasten. Financiële zorgen ondermijnen bestaanszekerheid en een gebrek aan bestaanszekerheid vergroot weer de kans op armoede en schulden — het is een wederkerige, versterkende cirkel die negatief doorwerkt op andere leefgebieden, zoals gezondheid, zelfredzaamheid en (arbeids-) participatie.
Bestaanszekerheid als basis
Gemeenten zien een groeiende groep inwoners die onzeker is over hun bestaan. De groep is breed: van inwoners die nu al lastig rondkomen tot inwoners met een middeninkomen die zich zorgen maken over hun financiële toekomst. Bestaanszekerheid als belofte staat onder druk. We hebben als gemeenten een stap naar voren gezet om te komen tot een strategische agenda met maatregelen voor het borgen van bestaanszekerheid. Zodat iedereen weer rond kan komen en mee kan doen. Dat doen we graag samen met inwoners, publieke dienstverleners, maatschappelijke organisaties en de politiek.
Gemeentelijke rol bij aanpak van schulden
Gemeenten hebben op grond van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) de wettelijke plicht om schuldhulpverlening te bieden aan inwoners. Uitgangspunt daarbij is dat de schuldhulpverlening integraal is: er moet aandacht zijn voor financiële problemen van inwoners en voor omstandigheden die verband houden met deze financiële problemen. Gemeenten staan dicht bij hun inwoners en de organisaties die hen ondersteunen en hebben daarom een regierol om de schuldhulpverlening te organiseren en regisseren.
Dat is een uitdaging. Het schuldendomein is complex, enorm in beweging en er komt veel op gemeenten af: op bestuurlijk, beleids- en uitvoeringsniveau én door de verschillende rollen die zij in het domein vervullen, als uitkeringsverstrekker, derdebeslagene, invorderaar en schuldhulpverlener.
De VNG helpt gemeenten om wetgeving en ontwikkelingen in het schuldendomein te vertalen naar de eigen lokale context, lokale visie, beleid, processen, uitvoering, communicatie en samenwerking met ketenpartners. Daarbij is samen met gemeenten gekozen om in het schuldendomein aan drie ambities te werken:
- Schulden voorkomen en klein houden
- Schulden oplossen
- Inwoners ondersteunen en begeleiden
Programma Verbinden Schuldendomein
De afgelopen jaren is met subsidie van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), geïnvesteerd in de ondersteuning van gemeenten bij hun rol in het schuldendomein en het borgen van bestaanszekerheid. Dat doen we via het programma Verbinden Schuldendomein. De komende jaren wordt de ondersteuning vanuit het programma voortgezet.
Het programma heeft als doel gemeenten te faciliteren, ondersteunen en inspireren en daarmee in staat stellen om zo effectief mogelijk uitvoering te geven aan hun (regie)rol rond het voorkomen en oplossen van schulden bij hun inwoners. De uitvoering in de periode 2026 – 2028 loopt via drie inhoudelijke actielijnen:
- Schulden voorkomen en klein houden: vroegsignalering, sociaal incasseren
- Versterken schuldhulpverlening: Elementen basisdienstverlening, landelijke pauze-/aanmeldknop.
- Mensgerichte invordering: aansluiting op Clustering Rijksincasso (CRI), Wet vereenvoudiging beslagvrije voet (Wvbvv) en de Wet stroomlijning voor keten derdenbeslag (Wskd).
Aandachtspunten en kansen rond armoede en schulden
Het stelsel van inkomensregelingen (inkomensondersteuning, toeslagen en fiscaliteit), is complex, met regels die onbegrijpelijk of niet eenduidig zijn. Dit leidt tot bestaansonzekerheid; angst voor (hoge) terugvorderingen, stress en verhoogde kans op schulden.
Gemeenten zijn in een uitstekende positie om de aanpak van financiële zorgen een vorm te geven en spelen een belangrijke rol bij schuldpreventie als volwaardig onderdeel van integrale schuldhulpverlening. Tegelijkertijd kunnen zij deze opgave niet alleen oppakken. Preventie werkt het beste wanneer gemeenten en partners, binnen en buiten de gemeente samenwerken.
Zo liggen er belangrijke kansen voor schuldpreventie bij inwoners die een life event (belangrijke gebeurtenissen die het leven van inwoners ingrijpend veranderen, zoals de geboorte van een kind, een scheiding of het overlijden van een partner) meemaken en daardoor een hoger risico hebben op schulden. Juist in zulke situaties is behoefte aan ondersteuning en advies. Deze inwoners hebben vaak al contact met (gemeente) loketten, zoals Centra voor Jeugd en Gezin (CJG’s), sociale wijkteams, serviceloketten, scholen, zorginstellingen, maatschappelijke opvang en verenigingen.
Rol van de raad
Het is van belang dat u als raadslid weet wat er in uw gemeente en regio speelt rond (toegang tot) schuldhulpverlening, armoedebestrijding en bestaanszekerheid en wat daarover wordt afgesproken. De gemeenteraad stelt op basis van de Wgs een beleidsplan vast dat richting geeft aan integrale schuldhulpverlening. Aanvullend op de wetgeving biedt het beleidsplan ruimte voor een lokale invulling.
Tips voor de raad
Sturen op beleidskaders en randvoorwaarden
Als raadslid kunt u kaders stellen over:
- De wijze waarop uw gemeente invulling geeft aan de Wgs en hoe dat in het bijbehorende verplichte flankerend beleid is vastgelegd;
- De inrichting van het lokale schuldendomein en de schuldhulpverlening. Denk bijvoorbeeld aan de samenwerking tussen schuldhulpverlening, sociaal domein en invordering en aan laagdrempelige toegang dichtbij inwoners.
- Het waarborgen van voldoende capaciteit en deskundigheid om schuldhulpverlening te kunnen bieden vanuit een integrale blik en om inwoners outreachend en proactief te bereiken bij bijvoorbeeld vroegsignalering en bij incasso.
- Kwaliteitseisen aan communicatie en dienstverlening richting inwoners als het gaat om preventie, klein houden en oplossen van schulden en begeleiden van inwoners; Denk aan begrijpelijke (b1) communicatie, herkenbare en voorspelbare dienstverlening, begeleiding en het opbouwen van een vertrouwen met inwoners vanaf het eerste gesprek.
- Het (verder) invoeren van de Elementen Basisdienstverlening om de drempel van schuldhulpverlening te verlagen, schuldenrust en perspectief te bieden.
- Inzet op schulden voorkomen en klein houden: zorgen dat vroegsignalering, life event benadering, sociaal incasseren echt een plek krijgt als volwaardig onderdeel van schuldhulp.
Controleren of wettelijke taken goed worden uitgevoerd
Denk aan toezicht op:
- De (wijze van) implementatie van de Wgs en aan schulden en armoede verwante wet- en regelgeving;
- De financiële verantwoording van bestede middelen;
- Effect op en efficiëntie van gemeentelijk sociaal, invorderings- en schuldendomein monitoren. Hoe werkt het uitvoering geven aan de Wgs, Wvbvv, en (aankomende) Wskd, hoe vordert de implementatie van de basisdienstverlening.
Rol als volksvertegenwoordiger
Als raadslid ontvangt u regelmatig berichten van inwoners. Over hoe zij in contact staan met de gemeente, worden bijgestaan en welke uitdagingen zij ervaren. Het is niet altijd mogelijk individuele casuïstiek te bespreken, maar vanuit het luisterend oor zijn wel vaak verwante vragen te stellen of opmerkingen te plaatsen over. Vanuit uw rol kunt u:
- Vragen stellen over beschikbaarheid, bereikbaarheid, toegankelijkheid, herkenbaarheid en werkproces van het lokaal schuldhulpverlening domein;
- Ervaringen van inwoners ophalen bij bijvoorbeeld werkbezoeken, gesprekken met inwoners, belangenorganisaties, cliëntenraden, hulpverleningsorganisaties en vrijwilligersorganisaties. Deze vormen vaak een belangrijk vertrekpunt in uw werk. Hoe ervaren zij de dienstverlening en wat merken zij van de doorontwikkelingen? De routekaart Financiële Zorgen kan u meenemen in klantreizen van inwoners en organisaties die daarin op verschillende momenten een rol spelen.
- Aandacht vragen voor mensgerichte dienstverlening. Ontwikkelingen in het armoede- en schuldendomein zoals de Partciticpatiewet in Balans, ambtshalve toekennen, proactieve dienstverlening en de elementen basisdienstverlening vragen om een meer mensgerichte, betrouwbare en vertrouwde overheid die dicht bij haar inwoners staat en handelt op basis van vertrouwen. Dat vraagt om processen vormgeven vanuit inwoners, een sterke sociale basis, herkenbare voordeur en regisseursrol en inzet op vakmanschap en ruimte voor professionals om te doen wat nodig is.
- Het sociaal domein bevindt zich in een transitie fase van reactieve naar proactieve dienstverlening. Van controlegericht opereren naar mensgericht werken en maatwerk toepassen waar dat kan. Dat vraagt ruimte voor professionals. Bewaak als gemeenteraad dat deze ruimte aan hen wordt geboden.
Te maken politieke keuzes
Hoewel veel aspecten wettelijk of bestuurlijk zijn vastgelegd, blijven er keuzes voor de raad:
- Hoeveel capaciteit (financieel en uitvoerend) wordt vrijgemaakt voor het versterken van de schuldhulpverlening en het voorkomen, klein houden en oplossen van schulden en het borgen van bestaanszekerheid?
- Hoe wordt prioriteit gegeven aan armoede en (het voorkomen en klein houden van) schulden binnen het sociaal- en invordering domein als taken verschuiven of lokale prioriteiten van invloed blijken?
- Hoe wordt monitoring op (de aanpak van) schulden en armoede ingericht zodat de raad tijdig afwijkingen ziet?
Intensieve ondersteuning en begeleiding verhoogt de kwaliteit en duurzaamheid van hulp en versterkt het vertrouwen in de gemeente, maar vraagt meer middelen en inzet. Een strakke begrenzing helpt bij het beheersbaar houden van kosten en inzet maar kan leiden tot knelpunten voor inwoners.
Lessen vanuit het versterken van het schuldendomein 2021-2025
Veel gemeenten geven aan dat:
- Integrale samenwerking met partners essentieel is. De inwoner verwacht één loket en coördinatie tussen alle instanties waarmee deze contact heeft. De inwoner centraal zetten bij gegevensuitwisseling, afstemming, signalering en een integrale aanpak zijn voorwaarden voor een succesvol schuldhulpverlening traject;
- Het werken vanuit dezelfde vertrekpunten en vereenvoudiging van regelingen zorgt voor een meer herkenbare en betrouwbare overheid. De Wgs, inclusief vroegsignalering, invoeren van de Elementen Basisdienstverlening schuldhulpverlening, en werken vanuit de inwonersreis dragen bij aan het vereenvoudigen en versterkenvan de gemeentelijke dienstverlening.
- Inwoners willen graag vooraf weten waar ze aan toe zijn als ze aankloppen voor hulp of in contact komen met de gemeente bij financiële zorgen of problemen. Duidelijke communicatie, opvolgen van afspraken en heldere verantwoordelijkheden in het proces voor de professional én inwoner zijn hierbij cruciaal.
Raadsleden kunnen het college vragen om een impactanalyse: hoe groot is de lokale doelgroep, welke kosten worden verwacht, hoe verschuift het werk in het sociaal- en invorderingsdomein door wet- en regelgeving en het meer harmoniseren van de toeleiding naar hulp naarmate we het schuldenlandschap verder professionaliseren?