Gemeenten zetten technologie in voor steeds meer taken. Denk aan camera's, algoritmes, AI, data-analyse en digitale dienstverlening. Dat kan helpen om beleid uit te voeren, diensten te verbeteren en processen sneller te laten verlopen. Tegelijkertijd raakt technologie ook aan grondrechten en publieke waarden, zoals privacy, gelijke behandeling, autonomie, menselijke waardigheid en vertrouwen in de overheid.
Daarom is digitalisering niet alleen een praktisch of technisch onderwerp. Het is ook een bestuurlijke en politieke opgave. Steeds gaat het om de vraag wat een gemeente wenselijk en verantwoord vindt. Naast rechtmatigheid en doelmatigheid telt ook de ethische afweging mee. Niet alles wat technisch kan, is ook maatschappelijk verstandig.
Kijk uit voor de hype
Juist bij digitalisering ligt de verleiding op de loer om technologie te snel als oplossing te zien. Nieuwe toepassingen beloven vaak efficiency, gemak en betere sturing. Dat kan aantrekkelijk zijn, maar niet elk maatschappelijk vraagstuk vraagt om een digitale oplossing. Soms werkt menselijk contact beter of zijn juist eenvoudigere processen of betere samenwerking effectiever. Daarom is het belangrijk om eerst het probleem scherp te hebben en pas daarna te beoordelen of technologie daarbij helpt.
Rol van de raad
De gemeenteraad stelt kaders en controleert hoe de gemeente technologie inzet. Dat is nodig, omdat inwoners vaak weinig zicht hebben op wat er met hun gegevens gebeurt en welke systemen de gemeente gebruikt. Als raadslid helpt het om steeds een paar eenvoudige maar scherpe vragen te stellen, zoals:
- Welk probleem lossen we hiermee op?
- Is technologie hier echt de beste oplossing?
- Wat zijn de gevolgen voor inwoners?
- Hoe zijn privacy, gelijke behandeling en menselijke maat meegewogen?
- Wie is aanspreekbaar als het misgaat?
Collectiviseren: samen staan we sterker
Veel digitale vraagstukken zijn voor gemeenten te groot of te complex om alleen op te lossen. Denk aan AI, cloudtechnologie en digitale veiligheid. Gemeenten hebben daarom afgesproken tijdens de Algemene Ledenvergadering van de VNG om een deel van deze opgaven gezamenlijk aan te pakken. Door kennis, standaarden en voorzieningen te delen, hoeven gemeenten niet allemaal afzonderlijk hetzelfde uit te zoeken of te ontwikkelen.
Zie ook het nieuwsbericht: Start gezamenlijke aanpak AI, Cloud en Digitale Veiligheid
Deze collectivisering helpt om publieke waarden en digitale grondrechten beter te borgen. Tegelijkertijd blijven gemeenten zelf verantwoordelijk voor hun eigen keuzes, dienstverlening en politieke afwegingen.
Kaders
Het AI governance kader helpt gemeenten om rollen, verantwoordelijkheden en processen rond AI goed in te richten, bijvoorbeeld op het gebied van toezicht, besluitvorming en verantwoording.
Meer informatie
- Raad weten met digitalisering. Hoe de gemeenteraad kan sturen op de maatschappelijke impact van digitale technologie (Rathenau Instituut)
- Opwaarderen. Borgen van publieke waarden in de digitale samenleving (Rathenau Instituut)
- Waardevol digitaliseren. Hoe lokale bestuurders vanuit publiek perspectief mee kunnen doen aan het ‘technologiespel’ (Rathenau Instituut)
- Sturen of gestuurd worden? Over de legitimiteit van sturen met data (Raad voor het Openbaar Bestuur)
- Hoe gemeenten besluiten over algoritmen en mensenrechten (College voor de Rechten van de Mens)
- Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek 2022-2026