Gemeenten staan klaar om een bijdrage te leveren aan grote maatschappelijke thema’s. Dat doen we met onze partners in wijken, vanuit de leefwereld van onze inwoners. Daarvoor hebben we wel een goede financiële uitgangspositie nodig en moeten we met het rijk als gelijkwaardige partners optrekken

Vanwege keuzes in de vorige formatie raakte de samenwerking verlamd en kreeg het onderling vertrouwen een knauw. Het Bestuurlijk Overleg Financiële verhoudingen van 21 november 2023 ervaarden we als een nieuw begin om de interbestuurlijke verhoudingen te verbeteren en een eerste stap richting een betere financiële balans tussen rijk en gemeenten. We willen daar in de komende maanden graag verdere stappen in zetten, die ook echt leiden tot verbetering in de positie van gemeenten. We hechten veel belang aan dit eerste herstel van vertrouwen en zijn gemotiveerd hierin verder te investeren. 

We geven een aantal punten mee die nodig zijn om ons een goede basis te geven voor onze bijdrage aan de opgaven van deze tijd:

Afschaffen van de opschalingskorting 

We zien inmiddels brede steun in het parlement ontstaan voor onze vurige wens om de opschalingskorting af te schaffen. Inmiddels is breed erkend dat deze korting geen onderbouwing kent. Terugdraaien van deze korting verkleint het gat voor gemeenten in 2026 met € 675 miljoen. 

Lees hier meer over opschalingskorting en waarom de VNG ervan af wil.

Herstel van het accres vanaf 2026

Gemeenten zijn gemiddeld voor 57% van hun inkomsten afhankelijk van het gemeentefonds, maar voor sommige gemeenten is dat zelfs meer dan 80%. Kabinet Rutte IV heeft bij de Voorjaarsnota 2023 eenzijdig een nieuwe financieringssystematiek aangekondigd: het rijk wil voortaan het accres koppelen aan de gemiddelde groei van het BBP over de afgelopen 8 jaar – een percentage van ongeveer 1,6% - 1,8%. Vooruitlopend daarop is het gemeentefonds gekort met ongeveer € 2,2 miljard. 

De aangekondigde nieuwe financieringssystematiek is er niet gekomen, maar de korting blijft wel staan. Ook deze korting heeft geen enkele onderbouwing. Een volgend kabinet moet zich rekenschap geven van het feit dat deze korting reële gevolgen gaat hebben: investeringen worden uitgesteld of geannuleerd en er zal bezuinigd moeten worden op de uitvoering van vrijwel alle gemeentelijke taken als deze korting niet wordt hersteld. 

Indexering van de fondsen passend bij stijgende kosten op wettelijke (zorg)taken

Hoewel de nieuwe financieringssystematiek stabiliteit kan brengen, schiet ze tekort om de groei van de uitgaven voor zorgkosten van gemeenten en beheer en onderhoud van infrastructuur, ov en natuurbeheer van provincies op te vangen. Die kosten stijgen namelijk harder dan het gemiddelde BBP. Daarnaast leidt de nieuwe berekeningswijze tot schommelingen met een éxtra nadeel. De systematiek moet daarom aangepast worden om te voorkomen dat er een jaarlijks groeiend tekort ontstaat en op instemming kunnen rekenen van alle overheden, niet alleen het rijk. 

In balans brengen van taken en middelen

Gemeentebegrotingen kijken 4 jaar vooruit. Vanwege het financiële gat in 2026 en verder kunnen zij nu veel beperkter structurele uitgaven plannen. Er kan bijvoorbeeld geen vast personeel worden aangenomen voor structurele taken. 

Gemeenten starten begin 2024 met het opstellen van hun meerjarenbegroting 2025-2028. Het is dan noodzaak om gezamenlijk te kijken welke taken nog binnen de beschikbare middelen kunnen worden uitgevoerd en op welke wijze. Anders moeten we noodgedwongen bezuinigingen in gang gaan zetten op woningbouw, zorg, beheer en onderhoud en andere belangrijke zaken. 

Het BMC-rapport en het advies van de Taskforce Taken en Middelen o.l.v. Alexander Rinnooy Kan geven aan op welke terreinen dit zijn weerslag heeft. Het corrigeren van de ingrepen op het gemeentefonds en de normering daarvan moet met voorrang gebeuren. Dit is noodzakelijk om de basis op orde te brengen. Daarnaast moeten we ook het gesprek blijven voeren over bestaande tekorten op huidige taken. Te denken valt bijvoorbeeld aan onderwijshuisvesting en de uitvoering van de participatiewet. Bij deze gesprekken moeten ook aspecten als de arbeidsmarktkrapte betrokken worden. 

Meer algemene en minder specifieke uitkeringen

Gemeenten hebben op dit moment te maken met veel specifieke uitkeringen. Dit beperkt de beleidsvrijheid van gemeenten en geeft veel administratieve lasten. De VNG roept een nieuw kabinet dan ook op om de algemene uitkeringen weer met enthousiasme te benutten om gemeenten te bekostigen. 

Geen aanvullende bezuinigingen

Gelet op de grote maatschappelijke opgaven waar gemeenten een rol in spelen en de huidige toestand van de gemeentefinanciën, achten wij het vanzelfsprekend dat er geen enkele ruimte is voor extra of aanvullende bezuinigingen. Dit zou de goede uitgangspositie van gemeenten tenietdoen. 

Versterking partnerschap

We werken aan oplossingen die werken in onze buurten, wijken en gebieden. Oplossingen die uitlegbaar zijn aan onze inwoners en die uitvoerbaar voor onze organisaties. We brengen daarom graag onze praktijkkennis vanaf de start in. We vragen om in de interbestuurlijke verhouding meer zekerheden in te bouwen dat nieuwe plannen ook uitvoerbaar en effectief zijn. 

De Code interbestuurlijke verhoudingen en de Uitvoerbaarheidstoets decentrale overheden zijn daarin onmisbaar, evenals een uitvoeringstoets door de VNG en gemeenten zelf. Daarmee zijn we er nog niet: professionals, data en ICT, en geld zijn komende jaren schaars(er) in beschikbaarheid of aanpassingsvermogen. 

Maak samen met ons heldere keuzes waar gemeenten écht het verschil kunnen maken en welke taken beter centraal uitgevoerd kunnen worden – en stel hen hier ook toe in staat. Kijk ook waar vereenvoudiging mogelijk is, voor onze inwoners en onze mensen in de uitvoering. Alleen samen komen we uit de crisisstand en gaan we naar langetermijnoplossingen. Alleen samen kunnen wij een slagvaardige overheid zijn, die doet wat het belooft en waar de burger op vertrouwt.