VNG-vicevoorzitter Mark Boumans overhandigde aan het eind van de lezing het 1e exemplaar van de publicatie ervan aan Jan van Zanen. Download de lezing 'Democratie uitgelicht: de voortdurende dynamiek van voorleven en voortstuwen' (pdf, 404 kB)

Pleidooi voor een bredere en dynamischer kijk op democratie

Tijdens de lezing hield hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde Marlies Honingh een pleidooi voor een bredere en dynamischer kijk op democratie. Volgens haar is democratie niet te reduceren tot verkiezingen en instituties, maar draait het om een voortdurend samenspel van waarden, gedrag en interactie tussen mensen. 

Honingh benadrukte dat democratie zowel moet worden ‘voorgeleefd’ - in houding, omgangsvormen en respect voor elkaar - als ‘voortgestuwd’, door debat, vernieuwing en actieve betrokkenheid. Juist de spanning die daarbij ontstaat, is volgens haar geen probleem maar een voorwaarde voor een vitale democratie.

Meer dan verkiezingen

Honingh waarschuwde voor een te smalle opvatting van democratie. Verkiezingen zijn belangrijk, maar vormen slechts een deel van het geheel. Democratie gaat ook over rechtsstatelijke principes zoals vrijheid, pluralisme en bescherming van minderheden. Tussen de wil van de meerderheid en deze principes ontstaat onvermijdelijk spanning — en precies daarin schuilt de kracht van het systeem. 

Daarnaast onderstreepte zij dat democratie een gezamenlijk project is. Burgerbetrokkenheid reikt verder dan stemmen alleen en omvat ook initiatieven, verenigingen en maatschappelijke participatie. Tegelijkertijd ligt democratische erosie op de loer, vaak sluipend en moeilijk zichtbaar, bijvoorbeeld via kleine institutionele verschuivingen.

Macht en tegenmacht in de praktijk

Een belangrijk onderdeel van het betoog ging over de verhouding tussen macht en tegenmacht op lokaal niveau. Formeel heeft de gemeenteraad een sterke positie, maar in de praktijk ligt invloed vaak bij het college. Dat vraagt volgens Honingh om actieve organisatie van tegenmacht door raadsleden, burgers en maatschappelijke organisaties.

Ook gedrag en cultuur spelen daarbij een cruciale rol. De manier waarop politici met elkaar omgaan — toon, stijl en onderlinge verhoudingen — bepaalt mede of democratische waarden worden versterkt of juist uitgehold.

De noodzaak van 'gedoe'

Vooruitblikkend pleitte Honingh voor het omarmen van frictie in democratische processen. 'Gedoe' - debat, conflict en vertraging - is volgens haar essentieel om recht te doen aan verschillende perspectieven. Efficiënte, technocratische besluitvorming kan aantrekkelijk lijken, maar mist vaak het menselijke inzicht en de verbeeldingskracht die nodig zijn voor zorgvuldig bestuur. 

Volgens Honingh vraagt een gezonde democratie daarom om voortdurende interactie, het erkennen van verschillen en het actief onderhouden van publieke ruimte en debat.

Achtergrond Jan van Zanenlezing

De Jan van Zanenlezing is een jaarlijks evenement van de VNG en het Kennispunt Lokale Politieke Partijen. De lezing werd in 2023 ingesteld bij het afscheid van Jan van Zanen als VNG-voorzitter, als blijk van waardering voor zijn inzet voor een gelijk speelveld voor lokale partijen binnen de lokale politiek en de vereniging. De reeks beoogt jaarlijks verdieping te bieden op thema’s rond lokale democratie en politieke representatie.