Context en politieke dynamiek

De derde bijeenkomst vond plaats op 5 november, in een periode van transitie tussen het demissionaire kabinet en de formatie. In maart volgen gemeenteraadsverkiezingen, waardoor op landelijk niveau partijen geen grote stappen zullen zetten. De VNG koppelt waar mogelijk al het onderwerp cultuur aan het thema Kansengelijkheid, een van de grote opgaven waarop VNG lobbyt richting de landelijke politiek.

Lobby en strategie

De VNG presenteerde een voorstel voor een specifieke lobbyaanpak voor cultuur. Hieraan werken we met een slagvaardig kernteam van 6 gemeenten (Amsterdam, Breda, De Wolden, Barneveld, Woerden en Veenendaal). Een van de acties is het plannen van een briefing met leden van de Tweede Kamer en het kernteam. Door persoonlijk kennis te maken met nieuwe Kamerleden en bewindslieden kan het kernteam de elementen uit de kernboodschap (die begin december gereed is) inbrengen.

Door de diversiteit van het kernteam kunnen zij aansluiten bij de politieke partij-inzet van Kamerleden. De focus ligt op kennismaken en duidelijk maken wat gemeenten te bieden hebben.

Gemeenten als eerste overheid

De insteek is dat gemeenten zich profileren als eerste overheid (qua publieke financier) die het rijk kan adviseren. Ook vragen we aandacht voor de financiering van gemeenten én voor cultuur: een toegankelijke sector kan niet zonder sterke financiering. Dat geldt zowel voor de cultuurbegroting van OCW als voor de middelen in het Gemeentefonds om de lokale cultuur te financieren. In de kennismaking is het van belang om ook de partners te noemen met wie de VNG de inzet afstemt.

Lokaal ook blijven agenderen

Voor de gemeenteraadsverkiezingen is het aan de koplopergroep om lokaal en in de regio ook cultuur blijvend te agenderen. De kernboodschap kan daarbij helpend zijn.

Fysieke ruimtes voor cultuurbeoefening

Ook was er aandacht voor het ruimtelijk aspect bij cultuurbeoefening. Dat wordt steeds urgenter gezien de grote behoefte aan betaalbare en nabije ruimte voor repeteren, oefenen en uitvoeren van culturele activiteiten. Dit vraagt om overzicht en een langetermijnvisie op huisvesting voor culturele organisaties, groepen en verenigingen.

Werken aan langjarige programma’s

Directeur-bestuurder Gabbi Mesters van het Fonds voor Cultuurparticipatie sloot bij een deel van de bijeenkomst aan. Ze bracht een gesprek op gang over hoe gemeenten samen met provincies en het rijk kunnen toewerken naar achtjarige afspraken voor cultuurparticipatie en -educatie in de breedte. Het Fonds hoopt dat, naar het voorbeeld van Cultuureducatie met Kwaliteit, ook een langjarige samenwerking kan worden opgezet voor cultuurparticipatie (in de vrije tijd). Dat ontbreekt nu en maakt de infrastructuur heel kwetsbaar. Daarnaast ziet Mesters kansen voor cofinanciering in de verbinding tussen het cultureel en sociaal domein. De bewezen effecten daarvan zijn inmiddels voldoende wetenschappelijk onderbouwd. 

Afgelopen 4 juni vond de tweede bijeenkomst van de Koplopergroep Cultuur plaats in ’s-Hertogenbosch. Wethouder Van der Geld van Den Bosch heette de groep welkom. Als gastspreker was Jeroen Bartelse aanwezig, algemeen directeur van TivoliVredenburg en voorzitter van Kunsten ’92. Hij gaf een introductie op het thema van de dag: een startpunt voor onderhandelingsgesprekken tussen gemeenten, rijk en provincies.

Onder leiding van gespreksleider Thomas van Dalen stond deze bijeenkomst in het teken van het aanscherpen en tastbaar maken van de gemeentelijke onderhandelingspositie voor de verankering van rollen van de medeoverheden en betere afspraken in het cultuurbeleid. 

Onderhandelingsvoorstellen 

De aanwezige koplopers gingen uiteen in vier groepen, elk voor één van de pijlers van de cultuurpropositie: cultuurwaarde, cultuurstimulering, cultuurspreiding en cultuurfinanciering. Niet om de cultuurpropositie opnieuw te formuleren, maar om scherpte aan te brengen. Door middel van een onderhandelingsoefening beantwoordden deelnemers de volgende vragen: wat willen gemeenten structureel vastleggen, wat vragen gemeenten van het rijk en de provincies en wat bieden gemeenten zelf aan? De uitkomst vatten zij samen in een onderhandelingsvoorstel per pijler.  

Zo stelden de aanwezigen dat:

• de domein-overstijgende waarde van cultuur (als eigen domein) meer erkenning mag krijgen. De inzet is om rijk en provincies aan te sporen gedeelde waarden en doelen van cultuur met elkaar te formuleren en vast te leggen. Dit biedt cultuur een perspectief op duurzame verankering in beleid bij alle overheidslagen én in samenhang met andere domeinen;
• aangetoonde positieve effecten van cultuurdeelname en- onderwijs op zowel basisvaardigheden áls de opgave kansengelijkheid, de verankering legitimeert van cultuureducatie voor 0-18 jarigen, via onderwijs en lokale culturele voorzieningen en/of professionals. Het streven is invulling te geven aan 2 uur cultuureducatie per week, in navolging van de 2 uur sport- en bewegingsonderwijs die per 2023 werd ingevoerd;
• gemeenten meer richting willen geven aan regionale afspraken, zowel financieel als organisatorisch (menskracht), tussen de overheden over een samenhangend cultureel voorzieningenniveau van basis tot top. Om dat proces goed op te starten, hebben gemeenten profijt bij handvatten en voorbeelden van succesvolle samenwerking elders in het land;
• voor bovenstaande zaken gemeenten met het rijk en provincies gezamenlijk een structuur willen vaststellen die uitgaat van structurele financiering. Met de inzet op waarden (bij pijler 1) krijgen we ook inzichten op een ‘cultureel minimum’. Dit minimum is niet bedoeld als norm, maar als kader op basis waarvan een gesprek over evenredige financiële verdeling tot stand komt die recht doet aan de verschillen tussen gemeenten.

Vaart maken

Door de actualiteit (de val van het kabinet) was er een gedeelde urgentie om vaart te maken. Met de landelijke verkiezingen in het vooruitzicht, zagen de koplopers ook kansen om juist nú de opbrengst van de bijeenkomst in lobby te brengen. De volgende bijeenkomst in het najaar staat in het teken van het vaststellen van de lobbystrategie, waarmee de koplopers en de VNG in gesprek gaan of blijven met de medeoverheden en andere partijen.

Op 12 februari 2025 vond de eerste bijeenkomst van de Koplopergroep Cultuur plaats in Amersfoort. Wethouders uit 25 gemeenten gingen met elkaar in gesprek over 2 belangrijke opgaven: hoe kunnen we investeringen in cultuur structureel  borgen en hoe kan cultuur bijdragen aan kansengelijkheid?

Onder leiding van Mirjam Pauwels, voormalig wethouder en Ambassadeur Muziekakkoord Drenthe, doorliepen de deelnemers een intensief, leerzaam en inspirerend programma. De middag begon met prikkelende stellingen die de overeenkomsten en verschillen in het cultuurbeleid van gemeenten zichtbaar maakten. Daarna deelden maatschappelijke partners praktijkvoorbeelden om te laten zien wat al goed werkt.

Van inspiratie naar actie

Met deze inzichten op zak doken de deelnemers in een World Café-sessie. In 3 rondes werden veel ideeën besproken en vertaald naar een aantal concrete acties. Enkele belangrijke uitkomsten:

• Gemeenten willen huisvestings- en investeringsplannen voor onderwijs koppelen aan cultuurplannen. Hierdoor kunnen multifunctionele voorzieningen ontstaan waarin cultuur een vaste plek krijgt.
• Er is brede steun voor het verankeren van cultuureducatie in het primair onderwijs. Net zoals kinderen wekelijks bewegingsonderwijs krijgen, zou er ook structureel ruimte moeten zijn voor cultuur.
• Om cultuur voor iedereen toegankelijk te maken, is nader onderzoek nodig naar de wettelijke verankering van cultuurparticipatie. Dit vraagt om een integrale aanpak, waarbij het sociaal domein en ruimtelijke ordening worden meegenomen.

De komende tijd werkt de VNG, samen met werkgroepen binnen de Koplopergroep, deze acties verder uit.

Dank aan onze partners

Speciale dank gaat uit voor de aanwezigheid en deelname door experts Kristel Baele en Renske van der Zee (Raad van Cultuur), Marieke Vegt (Raad van Twaalf), Tanja Kerkvliet (NEOS Cultuuronderwijs Amersfoort), Monaïm Benrida (Nationaal Programma Arnhem Oost), Ronald Kox (LKCA), Ryan Emmen (Cultuurconnectie), Karin Boelhouwer (Kunstenbond) en Jantien Westerveld (Méér Muziek in de Klas).