Zwolse wijkbewoners realiseren zelf de energietransitie

VNG Magazine nummer 1, 25 januari 2019

Auteur: Marten Muskee | Beeld: Pedro Sluiter
 
In de Zwolse wijk Diezerpoort hebben bewoners Coöperatief WijBedrijf Dieze opgericht. Dit bedrijf zet zich in voor een duurzame ontwikkeling van de wijk door onder meer zonnepanelen te verhuren aan woningeigenaren met een kleine beurs. De aanleg van die panelen gebeurt door de wijkbewoners zelf.

Wijkondernemer Dyveke Gardenier bij de opening van Bij Siem, ontmoetingsplek voor wijkbewoners

 Het WijBedrijf realiseert de duurzame wijk met eigen bewoners onder het adagium people, planet, profit. De activiteiten van de coöperatie zorgen voor het versterken van werkgelegenheid, sociale cohesie en participatie, voor CO²-reductie en voor economische versterking door de geldstromen zo veel mogelijk in de wijk zelf te houden.

De coöperatie is in eerste instantie actief op de thema’s energie en onderhoud en beheer. Maar in de toekomst kunnen daar ook waterbeleid, voedsel en zorg onder vallen. ‘Eigenlijk gaat het om alles waar de bewoners behoefte aan hebben en waar ze een lokale businesscase voor kunnen maken’, vertelt Joost Kroes, die twee dagen per week directeur is van de coöperatie. Overigens niet zijn eerste keus, want het uitgangspunt is dat bewoners zelf de coöperatie leiden. Zij zitten wel in het bestuur, maar kozen ervoor de eerste jaren de kunst van Kroes af te kijken.

Wijkvernieuwing

WijBedrijf Dieze werd in 2014 opgericht. Het initiatief ontstond nadat de strategie voor een grootschalige herstructurering werd verlaten en werd ingezet op een meer organische aanpak van wijkvernieuwing, voor en door gebruikers. Er lagen al ideeën en budgetten voor een Duurzaam Diensten Bedrijf. Kroes, werkzaam bij ingenieursbureau ToekomstSterk en eerder medewerker bij een Zwolse woningcorporatie, had al ervaring met duurzaamheidsprojecten. Hij kwam, samen met de vereniging Blauwvinger Energie, met de door Zwolle omarmde visie Energie als motor voor burgerkracht. Daartoe inventariseerde Kroes bij de gemeente welke ambities en doelstellingen er voor de wijk lagen en peilde hij de behoeften bij de wijkbewoners. Dat leverde het zonnepanelenproject op.

Vliegwieleffect

Het concept bestaat eruit dat subsidie wordt gegeven voor het aanleggen van zonnepanelen via een huurconstructie voor woningeigenaren met een kleine beurs. Daarmee verdienen ze jaarlijks zo’n tweehonderd euro waarmee de huur aan de coöperatie wordt betaald. Dat zorgt voor een vliegwieleffect. Het Wijbedrijf genereert zo dertig- tot veertigduizend euro per jaar en kan daarmee nieuwe businesscases ontwikkelen. De zonnepanelen worden aangelegd door zzp’ers uit de wijk. Van de 165 woningen beschikken er nu 40 over zonnepanelen. Kroes: ‘Zonnepanelen vormen een verdienmodel voor bewoners in de wijk, maar ook beheer en onderhoud voor woningcorporaties of gemeenten kunnen een verdienmodel zijn. Het zijn businessmodellen die nu door grote partijen worden opgepakt waarbij de winst naar directie of aandeelhouders gaat. De filosofie achter het WijBedrijf is dat we voor elkaar zorgen, met elkaar werken en iedereen in de wijk daarvan het voordeel geven.’

Van de in totaal beschikbare zes ton heeft de coöperatie twee ton gebruikt als kasstroom om in de eerste jaren het WijBedrijf overeind te houden met een professional en ondersteunende administratie. De overige vier ton ligt bij de gemeente. Woningeigenaren uit de wijk die zonnepanelen willen huren, kunnen daar een beroep op doen.

De zeggenschap verschuift van markt en overheid naar de wijk

Zelf nadenken

De ontwikkelingen rond het WijBedrijf in Diezerpoort klinken de Zwolse wethouder Monique Schuttenbeld (GroenLinks) als muziek in de oren. Ze noemt het een mooie ontwikkeling dat bewoners betrokken raken bij hun wijk en zelf nadenken en beslissen hoe te verduurzamen. ‘Dat bewoners via zo’n coöperatie aan de slag gaan, is fantastisch. Dat is precies wat we in Zwolle willen bereiken, inwoners die samen zelf zaken organiseren en direct betrokken zijn bij hun leefomgeving. Met dit soort initiatieven creëer je sociale verbinding en kweek je participatie. Dan nemen mensen verantwoordelijkheid, voelen zich gehoord en gaan niet in de weerstand. Ze denken zelf na over mogelijke oplossingen.’

Dat is volgens Schuttenbeld echte participatie en voor het slagen van de energietransitie is het van groot belang om het op die manier te doen. Inwoners willen niets opgedrongen krijgen omdat het zo nodig moet van de overheid. ‘We willen met zijn allen vanuit een hoger doel verduurzamen om deze aarde langer leefbaar te houden. Die gedachte landt niet bij iedereen, de coöperatie laat zien dat bewoners er ook financieel voordeel bij hebben. Dan is het helemaal prachtig als de geldstromen in de wijk blijven door zo veel mogelijk uit te besteden aan zzp’ers en bedrijven uit die wijk.’

Nieuw elan

Kroes ziet de sociale structuren en participatie in de wijk nu al sterker worden. Dat komt zeker ook doordat wijkkantine Bij Siem is geopend, een ontmoetingsplek in de wijk met een wijkcentrumfunctie waarin ook het WijBedrijf is gevestigd. ‘Ik zit meer aan de zakelijke kant van het WijBedrijf, maar om de sociale kant te waarborgen werken we samen met opbouwwerk Travers. Dat runt Bij Siem en helpt mee de bewoners een stap verder te brengen.’

Er ontstaat nieuw elan in de wijk en dat kan alleen via participatie, stelt Kroes. De ervaring leert dat ongeveer 10 procent van de mensen intrinsiek  gemotiveerd is om mee te doen. De overige 90 procent neemt de producten of diensten af, dus ook zij participeren.

Ook Schuttenbeld ziet in Diezerpoort het nieuwe elan ontstaan. Met voldoende draagvlak en groeiend vertrouwen is dat zichtbaar op de sociale cohesie. ‘Dit zijn heel mooie ontwikkelingen die eigenlijk een basis zijn voor de echte aanpak om van het gas af te gaan.’

Voorloper

Zwolle heeft in het coalitieakkoord opgenomen in 2050 energieneutraal te willen zijn. ‘Het WijBedrijf vormt een soort voorloper en ik denk dat dit ook prima kan bijdragen aan het uitrollen van een warmtenet. Ik ben er echt van overtuigd dat geen enkel energieproject gaat lukken zonder participatie. In het concept-Klimaatakkoord staat dat 50 procent private participatie zou moeten meedoen in projecten, dus in eigenaarschap. We hebben hier enkele zonneparken in de planning zitten met 10 procent participatie. Dat moet dus voor nieuwe projecten meer worden. Daar wil ik mij als wethouder graag voor inzetten.’

Kroes kan vanuit zijn expertise goed overweg met partijen zoals corporaties, gemeenten en het UWV, maar ook, samen met Travers, met mensen die een achterstand tot de arbeidsmarkt hebben. Hij probeert partijen te overtuigen anders in te kopen om zo mensen weer in het arbeidsproces te krijgen. ‘Ik noem mezelf een dwarse alfa- en gamma-ingenieur die weet hoe businesscases tot stand komen. Daar denken we over na en komen met nieuwe ideeën met een koppeling naar het sociaal domein.’

Geen enkel energie-project gaat lukken zonder participatie