Voorzitter VNG-commissie D&I Franc Weerwind over digitalisering: ‘Word geen eiland’

Nummer 8, 19 mei 2017

Auteur: Paul van der Zwan, Beeld: Jiri Büller

Gemeenten werken continu aan verbetering van hun dienstverlening. Samenwerking is daarbij absolute noodzaak, aldus voorzitter van de VNG-commissie Dienstverlening en Informatiebeleid Franc Weerwind. Samen Organiseren, de nieuwste, derde functie van de VNG vormt volgens hem het passende instrument. ‘Dat is geen luchtfietserij.’

De digitalisering van de samenleving zit in een stroomversnelling. Ook gemeenten moeten mee. Voldoende kennis en kunde zijn vereist, maar beide zijn niet statisch. De technologie ontwikkelt zich snel. Dat biedt kansen, maar ook bedreigingen, zoals het toenemende gevaar van cybercriminaliteit. Samen Organiseren stelt gemeenten in staat van elkaar te leren en samen te werken. Niet alleen op het gebied van ICT, maar op alle gebieden. VNG Magazine sprak met Franc Weerwind, burgemeester van Almere.

Gemeenten werken van oudsher al veel samen. Hoe noodzakelijk is die samenwerking nu en in de toekomst?

‘Burgers, ondernemers en maatschappelijke instellingen vragen tegenwoordig méér van gemeenten dan voorheen. Zij zijn gewend dat winkels en bedrijven makkelijk te benaderen zijn en dat zij hen snel bedienen. Een online besteld boek of kledingstuk ontvang je soms dezelfde dag of anders de volgende dag. Dergelijke service verwachten inwoners ook van gemeenten. Gemeenten moeten zich daarop instellen; het is volkomen logisch dat ze daarbij samenwerken. Waarom zou je immers 388 keer het wiel weer uitvinden?’

Wat merkt u van die noodzaak in uw eigen gemeente?

‘Ik was laatst nog op het callcenter van mijn gemeente, waar telefoontjes binnenkomen, vaak wel duizenden per week. Maar daarnaast wordt contact met de gemeente steeds meer gelegd via sociale media en WhatsApp. Daar blijkt ook uit dat inwoners en organisaties via andere kanalen door de gemeente bediend willen worden. Daar moet zij natuurlijk op inspelen.’

De risico's op misbruik van data die gemeenten hebben, zijn niet genoeg in beeld

Op welke gebieden bijvoorbeeld?

‘Een adreswijziging doorgeven of het overlijden van iemand melden. Waarom moet een inwoner of een begrafenisondernemer daarvoor naar het gemeentehuis en waarom kunnen zij dat niet digitaal doen? Neem de Omgevingswet die eraan komt, de uitvoering ervan willen we aan de voorkant goed regelen. We willen inwoners en ondernemers daarbij centraal stellen. Iedereen die met die wet vandoen krijgt, heeft informatie nodig, we moeten daarom zorgen voor een goede digitale infrastructuur. Ook hierbij geldt: die hoeft in feite maar één keer uitgevonden te worden, andere gemeenten kunnen deze dan overnemen.’

Hoe staan gemeenten over het algemeen tegenover technische ontwikkelingen?

‘Het is belangrijk om te beseffen dat de technologische ontwikkelingen niet lineair verlopen. Ze gaan niet van stap één naar stap twee  en zo verder, maar bijvoorbeeld van stap twee ineens naar stap vier. Het verloop is erg dynamisch. Of gemeenten dat kunnen volgen, hangt van verschillende factoren af, bijvoorbeeld van aanwezige ICT-kennis en -kunde binnen een gemeente. Maar samenwerking met andere gemeenten helpt een gemeente natuurlijk altijd, of die nu klein is of groot.’

Wat is het voordeel van die samenwerking?

‘Doordat je elkaars kunde, kennis en capaciteit gebruikt, kun je kwalitatief betere opdrachten formuleren voor leveranciers. Daarnaast heb je de mogelijkheid om kwaliteits- en standaardiseringseisen te stellen, waardoor je hetzelfde product krijgt in bijvoorbeeld Coevorden en Geleen. Dit alles leidt tot betere digitale dienstverlening.’

Welke kennis is bijvoorbeeld nodig?

‘Je moet weten welke eisen je kunt stellen aan leveranciers van digitale producten en systemen. Tijdens het recente congres Digitale Agenda 2020 – Samen Organiseren heb ik een lans gebroken voor publieke waarden binnen onze digitale dienstverlening. Wij zijn er als gemeenten voor onze inwoners. Aspecten als veiligheid, privacy en waardigheid voor burgers behoren wij steeds in ogenschouw te nemen. Maar de risico’s op misbruik van data die gemeenten hebben, zijn soms niet genoeg in beeld. Kwaadwillende bedrijven zouden ermee kunnen sturen. Gemeenten horen burgers daartegen te beschermen; data moeten veilig opgeslagen worden. Burgers zouden ook nog eens de regie over hun eigen gegevens moeten hebben. Daartoe moeten ze eerst inzicht hebben in welke data gemeenten van hen hebben. Hoe dat kan, moet uitgezocht worden. Dat hoeft in feite maar één keer, de rest van de gemeenten kan dat dan overnemen.’

Luister goed naar de beleidsadviseurs informatica

Gemeenten zitten wat dat betreft dus in hetzelfde schuitje.

‘Je werkt als gemeente per definitie in een keten die wordt gevormd door de informatiewereld. Daar staan we echt middenin. Een gemeente die niet meedoet, wordt een eiland.’

Toch vinden politici, bestuurders en ambtenaren volgens het recente rapport Maak Waar digitalisering belangrijk maar niet urgent. Herkent u dit op lokaal niveau?

‘Deze bevinding van de Studiegroep Informatiesamenleving en Overheid, waar ik zelf in zat, herken ik wel. Ik tref soms inderdaad gemeentebestuurders die de urgentie niet zien. Laatst vroeg een wethouder: “Waar maak je je nu zo druk om?”. Ik heb uiteengezet dat data die gemeenten hebben voor het schrijven van een beleidsnotitie interessant kunnen zijn voor degenen die kwaad in de zin hebben. En wat te denken van informatie over een bedrijf dat digitaal een vergunning aanvraagt? Die informatie is goud waard voor concurrerende bedrijven. Dan gaat het er dus weer om te zorgen dat je veilig bent en niet gehackt kunt worden.’

Wat raadt u lokale politici en bestuurders aan om te doen?

‘Luister goed naar de beleidsadviseurs informatica van je gemeente. En zoek andere gemeenten op die stappen hebben gezet op het gebied van bijvoorbeeld digitale beveiliging. Ik adviseer gemeenten ook gebruik te maken van de Informatiebeveiligingsdienst voor gemeenten (IBD), een initiatief van de VNG en KING. Zo kunnen gemeenten dag en nacht terecht bij de helpdesk van de IBD voor advies en ondersteuning bij informatiebeveiligingsincidenten zoals datalekken. Gemeenten moeten zich echt bewust worden van het belang van digitalisering. Digitalisering is overal; als ik in de bus zit, krijg ik voortdurend digitale informatie over haltes, haltetijden, vertragingen en zo meer. We staan dus midden in de digitale wereld, en die gaat niet voorbij aan gemeenten.’

Wat kunnen gemeenten hierbij aan elkaar hebben?

‘Veel, en dat realiseren ze zich ook steeds meer. Inmiddels zijn alle gemeenten aangesloten op de IBD; dat is een proces van ongeveer vier jaar geweest, maar elke gemeente heeft daar het nut van ingezien. Ik ben ook erg blij dat gemeenten inmiddels de Digitale Agenda 2020 hebben vastgesteld, een strategie, beweging en werkwijze waarmee gemeenten samen slimmer en efficiënter werken, met behulp van informatie. Dat alle 388 gemeenten samen optrekken, is een kracht.’

Wat gebeurt er op dit moment al rond Samen Organiseren op digitaal vlak?

‘Er wordt bijvoorbeeld geëxperimenteerd met de digitalisering van de aanvraag en de vernieuwing van rijbewijzen. Inwoners vragen het nieuwe rijbewijs digitaal aan en krijgen het daarna thuis gestuurd. Of wat te denken van de digitale aangifte van overlijden? Via het formulier Digitale Aangifte Overlijden kunnen uitvaartondernemers dag en nacht aangifte doen van overlijden bij gemeenten die het formulier in gebruik hebben. Neem ook de digitale verhuisservice, die het voor iedereen mogelijk maakt een verhuizing door te geven zonder tussenkomst van de gemeente. Deze voorziening werkt via MijnOverheid.nl; inwoners kunnen erbij door in te loggen met hun DigiD. Dit alles scheelt inwoners een bezoek aan het gemeentehuis. Dan kun je spreken van betere dienstverlening. Voor gemeenten is de afname van het aantal baliebezoeken natuurlijk een groot voordeel.’

Op welke beleidsgebieden is Samen Organiseren eigenlijk verder nog van belang?

‘Ik zou bijna zeggen: op welk gebied niet? In het sociale domein, het fysieke domein, op juridisch gebied, financieel, noem het maar op.’

Waar zit hem de winst van dat Samen Organiseren?

‘Als gemeenten vraagstukken op deze gebieden oplossen met behulp van elkaars kennis en kunde, komt dat hun dienstverlening in de breedste zin ten goede. Ze hebben dan immers ook meer tijd om inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties meer maatwerk te leveren. Dat is een feit en zeker geen luchtfietserij.’

Hoe verhoudt Samen Organiseren zich tot de veranderende wijze van financiering van taken die de VNG voor alle gemeenten uitvoert?

‘Beide hebben weliswaar veel met elkaar te maken, dat neemt echter niet weg dat Samen Organiseren er toch wel was gekomen, ook als het geld voor de taken die de vereniging voor alle gemeenten doet, via een uitname uit het Gemeentefonds naar de VNG was blijven gaan. Aan de gezamenlijke inkoop van bijvoorbeeld telefonie zie je dat gemeenten er kwalitatief beter van worden en zij op de kosten besparen. In veel landen om ons heen werken gemeenten ook op deze manier samen. Die samenwerking is inmiddels niet meer weg te denken, ook niet bij ons; de alv is immers in november vorig jaar akkoord gegaan om Samen Organiseren tot derde functie van de VNG te maken. Van oudsher heeft de vereniging al de functie van werkgeversorganisatie en belangenbehartiger/lobbyist.’

Bestaat er dus geen koudwatervrees meer bij gemeenten voor dat collectiviseren?

‘Nauwelijks meer. Het komt ook van onderop, het gebeurt met gemeenten en er wordt hun niets opgelegd. Ik weet wel hoe gevoelig dat laatste kan liggen; ik was burgemeester in de toenmalige gemeente Niedorp (12.000 inwoners), in Velsen (67.000 inwoners) en ik zit nu in Almere (ruim 200.000 inwoners). Ik ken dus de vraagstukken maar ook de gevoeligheden van een kleine, een grotere en een grote gemeente.’

Waarom is het van belang dat zo veel mogelijk gemeenten meedoen?

‘Vanwege de kracht van het getal. Met hoe meer gemeenten je een activiteit doet, hoe meer slagkracht je hebt en hoe meer kwaliteit je kunt bieden aan de gemeentelijke dienstverlening.’

Wat zou u weigerachtige gemeenten willen zeggen?

‘Doe mee en zorg dat je geen eiland wordt op het gebied van informatievoorziening en dienstverlening.’

Voorstel nieuw fonds


De VNG steunt gemeenten van oudsher bij samenwerking. Zo voert zij taken uit voor alle gemeenten. Tot nu toe werden die gefinancierd door een uitname uit het Gemeentefonds. Maar dat verandert per 2018. Het VNG-bestuur doet een voorstel voor een alternatieve manier van financieren: het Fonds Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering. Tijdens de alv op 14 juni in Goes kunnen de leden van de VNG zich hierover uitspreken.

Meer informatie: www.vng.nl/samenorganiseren.