VNG-voorzitter Jan van Zanen: ‘Lokale democratie moet nieuw perspectief bieden’

VNG Magazine nummer 1, 25 januari 2019

Auteur: Marten Muskee | Beeld: Hans Roggen

Bij aanvang van het nieuwe jaar blikt voorzitter Jan van Zanen terug op 2018 waarin bestuurlijk veel is gebeurd, en waarin de vereniging een voorschot nam op de grote maatschappelijke opgaven. Op de onzekerheid en onvrede die dat meebrengt in de samenleving zullen gemeentebestuurders antwoorden moeten bieden. ‘We hebben een nieuw soort Bison Kit nodig, dat ervoor zorgt dat de lokale democratie vragen en onzekerheden anno 2019 van perspectief voorziet.’ 


Heeft u de jaarwisseling goed doorstaan als portefeuillehouder openbare orde en veiligheid?
‘Ik heb een goed oud en nieuw gehad, kijkend naar al die bewonderenswaardige hulpverleners, politiemensen, toezichthouders, het jongerenwerk en de 260 vrijwillige stadsmakers die zich inzetten. Als voorzitter van de VNG zie ik dat in al de 355 gemeenten op een plezierige en uitbundige wijze oud en nieuw wordt gevierd. Tegelijkertijd werd ook dit jaar de viering ontsierd door autobranden in mijn stad en, net als in andere gemeenten, vernielingen en incidenten tegen hulpverleners. Het lijkt wel alsof iedereen denkt dat die nacht veel mag. We hebben al eerder gepleit iets te doen aan knalvuurwerk en ik blijf daarop aandringen bij het kabinet. Een verbod heeft alleen effect als het op landelijk niveau wordt ingevoerd. Overigens ging het in Utrecht bij de vuurwerkvrije zones wel goed, er is respect voor de kwetsbare plekken. Ook in de straten die door de bewoners tot vuurwerkvrije zone werden verklaard, ging het goed. 
‘De overlast neemt echter steeds ernstiger vormen aan, dat is ontoelaatbaar. De maatschappelijke investeringen die nodig zijn om het feest leuk te houden, houden een keer op. Ik heb te doen met al die collega’s die er ook last van hebben gehad. We zullen daar met elkaar het gesprek over moeten aangaan.’

Goed, vooruitkijkend, wat kunnen de leden dit jaar verwachten van de VNG? 
‘Om die vraag te kunnen beantwoorden, wil ik eerst even terugkijken op een spannend verenigingsjaar. De verkiezingen zijn voor de lokale democratie het hoogtepunt van de vierjaarlijkse cyclus. Er kwamen nieuw bloed en nieuwe zuurstof in de gemeenteraad met meer lokale partijen. Er hebben zich zeshonderd mensen aangemeld voor tweehonderd functies bij de VNG, dus de vereniging doet ertoe. Het kabinet zit om onze steun verlegen. Het Interbestuurlijk Programma (IBP) geeft in hoofdlijnen aan dat de overheden denken in opgaven, niet in posities en instituties. Daarnaast lag de nadruk op het sociaal domein. Gemeenten hebben daarmee een enorme klus aangenomen en dat doen ze heel goed. Er lag voor de VNG in het najaar een stevige opdracht rond de BUIG en de tekorten bij de jeugdzorg. Intussen werden het nieuwe bestuur en de commissies gevormd en hebben we het voor elkaar gekregen dat het bij de BUIG de goede kant op gaat. Met de jeugdzorg nog niet. Daar moet echt geld bij en daarom heb ik gezegd: in het voorjaar boter bij de vis.’

Bij klimaat en jeugd hebben we de feiten aan onze zijde

Staat dit het komend jaarcongres in Barneveld hoog op de agenda?
‘In Barneveld brengen we, met hopelijk veel deelnemers, het thema sociaal domein weer een stap verder. Inmiddels is vlak voor kerst een serieuze stap richting het Klimaatakkoord gezet. Twee jaar geleden hebben de medeoverheden het kabinet een bod gedaan om samen te werken bij de energietransitie. We hebben de duurzame investeringsagenda aangeboden en vervolgens afspraken in het IBP gemaakt hoe het in de grondverf te zetten. 223 gemeenten hebben de energietransitie en klimaatagenda geïncorporeerd. Gemeenten willen verantwoordelijkheid nemen.’  

Maar wel onder een aantal voorwaarden.
‘Wij gaan op lokaal niveau met de inwoners aan de slag, wij kloppen op deuren en zoeken draagvlak. Wij werken voor de inwoners, met name voor de mensen met de kleinste beurs. Wil je draagvlak voor dit razend belangrijke onderwerp, dan moet het betaalbaar en haalbaar zijn. Kabinet regel dat, gemeenten kunnen dat niet. Anders stuur ik mijn mensen er niet op af. 
‘Om lokaal afspraken te maken, zijn daarnaast wet- en regelgeving en bevoegdheden nodig. Ten derde, en dat is geen claim of eis, is het heel normaal in dit land dat iemand betaald wordt voor een uit te voeren klus. Er zijn serieuze stappen gezet, maar we zijn er nog niet.’  

Heeft u vertrouwen in een goede uitkomst bij de jeugdzorgtekorten en het Klimaatakkoord?
‘Het blijkt dat we goed kunnen samenwerken met het Rijk. Ik heb veel vertrouwen in onze mensen en argumenten, want tot dusverre zijn die bewaarheid. We majoreren niet, we hebben gewoon de feiten aan onze zijde. Er moet nog wel het een en ander gebeuren op die dossiers, we blijven zeer alert. Overigens geldt dat ook voor thema’s als de digitalisering en wonen en bereikbaarheid. Wonen en mobiliteit vormen samen een nieuw thema want we kunnen wel gaan bouwen, maar mensen moeten ook bij hun woning komen. Daar is goed openbaar vervoer voor nodig.’

Vlak voor ons gesprek werd bekend dat u als G4-burgemeester ‘geheim’ overleg met het kabinet voert over investeringen in het openbaar vervoer. 
‘Daar is niets geheims aan en we doen dat voor de stedelijke regio’s in het hele land. De VNG heeft mij tot voorzitter gekozen om ervoor te zorgen dat alles wat zij doet, ten goede komt aan alle 355 gemeenten. Alles wat in 351 gemeenten gebeurt, is van invloed op de vier grootste en omgekeerd, dus we doen alles samen. Bestuurders zitten in het eerste jaar van hun collegeperiode en hebben direct te maken met langjarige, nieuwe opgaven en verantwoordelijkheden. Ingrijpende thema’s voor alle regio’s en voor alle generaties die de nodige onzekerheid opleveren. Er zijn groepen burgers die de ontwikkelingen niet kunnen overzien. Als voorbode of na-ijleffect daarvan zien we bewegingen als de gele hesjes ontstaan. Dat vraagt nogal wat van lokaal bestuurders.’

We spreken elkaars taal niet meer, daar word ik zenuwachtig van

De VNG werkt aan een hernieuwde visie op de lokale democratie. Kunt u daar al iets meer over kwijt? 
‘Het is een speerpunt van de vereniging. Sociaal domein, klimaat, wonen en digitalisering voeden de onzekerheid onder burgers. We hebben een nieuw soort Bison Kit nodig, een verbindende kracht die ervoor zorgt dat de lokale democratie vragen en onzekerheden anno 2019 van een perspectief voorziet. Belangrijk is de gereedschapskist voor de lokale democratie up-to-date te houden. Daarom werkt het kabinet aan het programma Democratie in Actie.’

Maar u bespeurt al wel die nieuwe energie?
‘Ik was in Amersfoort op de Dag van de Lokale Democratie. Ik voelde daar de liefde voor het lokaal bestuur en dat maakt me blij. De lokale democratie wordt echt beleefd door alle generaties bestuurders en ook door mensen die geen deel uitmaken van de democratische organen. De thema’s sociaal domein en energietransitie zijn superdemocratisch, die komen bij iedereen binnen. Daar worden inwoners zenuwachtig van en in de lokale democratie moeten deze thema’s bespreekbaar zijn. Dat gaat niet vanzelf en in verschillende snelheden met vallen en opstaan, maar het gebeurt wel. De onvoorziene, gigantische opgaven waar we voor staan, zijn niet via de ingesleten manieren op te pakken. Het gaat niet langer om linkse of rechtse partijen, maar om ervaren mensen die de vraagstukken tackelen en dat kunnen ook de inwoners zijn. Los van die onzekerheid bij de burgers, valt het me in de contacten met bewoners op dat we elkaars taal niet meer spreken. We bedoelen het zo goed, maar zijn niet in staat dat te vertellen of te verbeelden. Daar word ik heel zenuwachtig van, daar moeten we echt aan werken.’

Afgelopen jaar is opnieuw gebleken dat ondermijnende criminaliteit een gevaar vormt de lokale democratie. Jos Wienen geldt als triest dieptepunt. 
‘De VNG en het Rijk zetten extra in op veiligheid en het tegengaan van ondermijning via de drie pijlers signaleren, voorkomen en bestrijden. We pakken het goed op met elkaar. Waar het gaat om de beleefde veiligheid, gaat het in onze samenleving steeds beter. In de afgelopen drie decennia zijn de cijfers van veelvoorkomende criminaliteit spectaculair verbeterd. Maar inmiddels zien we, zonder dat we het merken en zonder overlast, de onderwereld her en der naar boven komen. Dan gaat het ook om mensen die met geld op een handige manier hoog op lijst van een politieke partij komen of ambtenaren beïnvloeden. Helaas uit zich dat ook in bedreigingen. Bij Jos Wienen zo ernstig dat hij een ander leven leidt. Hij reageert daar redelijk nuchter op, maar dit is onacceptabel. Wienen gaat door op een manier die bewonderenswaardig is. Een triest dieptepunt, maar ook een prachtig voorbeeld van iemand die hoe dan ook de publieke zaak wil blijven dienen. Chapeau!’

Uw voorzitterschap van de VNG staat dit jaar op de agenda van de jaarvergadering. Bent u herkiesbaar?
‘Ik doe dit werk als teamgenoot samen met veel andere mensen, met heel veel plezier. Als het aan mij ligt, plak ik er nog een periode aan vast. Ik hecht zeer aan de samenwerking met het bestuur en voel daar ook steun. Maar uiteindelijk is de keuze in onze democratische vereniging aan de leden. Ik zou het een enorme eer vinden het werk voort te zetten, want ik geloof in het bezielend verband van de VNG. Ik geloof ook erg in de lokale democratie en daar is de VNG hard bij nodig.’