Regeerakkoord: maatregelen die het lokaal bestuur raken

Nummer 16, 20 oktober 2017

Auteurs: Leo Mudde, Marten Muskee en Paul van der Zwan

Met de presentatie van het regeerakkoord is de formatie een nieuwe fase ingegaan: de zoektocht naar de poppetjes. Wie krijgt welke portefeuille straks onder zijn hoede? Volgende week wordt de nieuwe ministersploeg gepresenteerd. We zetten de belangrijkste maatregelen van het kabinet-Rutte III die gemeenten raken op een rij. Plus: een reactie van de VNG op het regeerakkoord.

Bredere grondslag Gemeentefonds

Het kabinet gaat de grondslag voor de algemene uitkering uit het Gemeentefonds verbreden. Op dit moment is die algemene uitkering afhankelijk van het totaal aan ministeriële begrotingen volgens de zogenoemde trap-op-trap-afsystematiek. Voortaan gaan alle rijksuitgaven als grondslag dienen. Dit versterkt naar het oordeel van het kabinet de evenredigheid van de verdeelsystematiek en draagt bij aan een stabielere ontwikkeling van het accres, de toe- of afname van het Gemeentefonds. Daarnaast gaat per 2019 de integratie-uitkering voor het sociaal domein op in de algemene uitkering. Het gaat om een bedrag van rond de 10 miljard euro. (PvdZ)

Benoeming burgemeester uit de Grondwet

De behandeling van het initiatiefvoorstel om de burgemeestersbenoeming te deconstitutionaliseren, gaat Rutte III voortzetten.

Het gaat om een grondwetsherziening in tweede lezing waarbij de burgemeestersbenoeming uit de Grondwet wordt gehaald. In 2015 stemden zowel de Tweede als de Eerste Kamer voor dit voorstel van D66. Omdat het een grondwetsherziening betreft, moet het wetsvoorstel nog een keer langs beide Kamers. 

Daarentegen gaat het kabinet de Wet raadgevend referendum intrekken. Het raadgevend referendum is enige jaren geleden geïntroduceerd als opmaat naar een correctief bindend referendum. De politieke steun voor het correctief bindend referendum is sindsdien afgebrokkeld en is daarmee als beoogd einddoel voorlopig uit zicht. Het nationaal raadgevend referendum heeft als tussenstap niet gebracht wat ervan werd verwacht, onder meer door een controverse over de wijze van aanvragen en verschillende interpretaties van de uitslag. Het kabinet wil daarom een pas op de plaats maken. (PvdZ)

Scherpere controle door samenwerkingsverbanden

Het kabinet-Rutte III gaat de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) aanpassen om de politieke verantwoording over gemeentelijke samenwerking te verbeteren.

Besluitvorming in een gemeenschappelijke regeling behoort naar zijn oordeel transparant te zijn en betrokken gemeenteraden moeten hun controlerende rol beter kunnen uitvoeren en zo nodig kunnen ingrijpen. 

Veel kleinere gemeenten zijn voor belangrijke taken die de directe levenssfeer van mensen raken in sterke mate afhankelijk geworden van regionale samenwerking op grond van de Wgr, waarbij de democratische controle door gemeenteraden op afstand staat. Op verschillende plaatsen hebben gemeenten daarom in samenspraak met de provincie het initiatief genomen tot gemeentelijke herindeling. Het kabinet steunt die beweging. 

Blauwdrukken van bovenaf werken hiervoor niet, maar het proces helemaal van onderop laten komen, levert ook niet altijd een optimaal resultaat op. Een proces van herindeling is gewenst voor gemeenten die langjarig en in hoge mate afhankelijk zijn van gemeenschappelijke regelingen voor essentiële taken. Het is dan aan de provincie de herindelingsprocedure op basis van de Wet algemene regels herindeling te starten. (PvdZ)

Betere aanpak schulden

Het kabinet wil met gemeenten tot een vernieuwende schuldenaanpak en een verbeterde schuldhulpverlening komen. 
 
Eén op de tien huishoudens heeft problematische schulden. Daarnaast loopt een grote groep het risico om problematische schulden te krijgen. Het kabinet streeft ernaar het aantal mensen met problematische schulden terug te dringen en mensen met schulden effectiever te helpen. Schuldhulpverlening is en blijft een gemeentelijke verantwoordelijkheid. 

Het kabinet wil programmatische afspraken maken met gemeenten. Hierbij kan bijvoorbeeld verbetering van de toegang tot schuldhulpverlening aan bod komen, met kortere wachttijden. Daarnaast kan het gaan om betere samenwerking met andere partijen om onnodig oplopen van schulden te voorkomen en om het vermijden van uithuisplaatsingen, zeker als daar kinderen bij betrokken zijn. Het kabinet wil gemeenten ruimte geven om met vernieuwende aanpakken en maatwerk te experimenteren. (PvdZ)

Nationaal akkoord tegen roken en obesitas

Een nieuw kabinet wil een nationaal preventieakkoord sluiten met onder meer gemeenten. Centraal in dat akkoord staat de aanpak van roken en overgewicht.

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie maken voor deze kabinetsperiode 170 miljoen euro vrij voor preventie en gezondheidsbevordering; daarvan is 62 miljoen bestemd voor het preventieakkoord, waarvoor naast gemeenten ook patiëntenorganisaties, zorgaanbieders, zorgverzekeraars, sportverenigingen, bedrijven en maatschappelijke organisaties worden benaderd.

Daarnaast stelt het kabinet deze periode 54 miljoen euro beschikbaar om gemeenten te blijven ondersteunen bij de transformatie van de jeugdhulp.

Een nagenoeg gelijk bedrag is gereserveerd om te investeren in onafhankelijke cliëntondersteuning die mensen op weg helpt richting bijvoorbeeld maatschappelijke ondersteuning, zorg, inkomen en werk. Ook wil Rutte III gemeenten stimuleren afspraken te maken met woningcorporaties over voldoende en passende beschermde woonruimte. Gemeenten houden de ruimte om lagere eigen bijdragen vast te stellen voor bijvoorbeeld mantelzorg. (LM)

‘Maak werk van verplichte taallessen’

Gemeenten moeten actief werk maken van de verplichting voor Nederlanders met een migratieachtergrond om Nederlands te leren.

Het kabinet wil daarover ‘niet-vrijblijvende bestuurlijke afspraken’ met gemeenten maken. Hoewel de vier partijen erkennen dat het vinden van werk in eerste instantie een inspanningsverplichting van de bijstandsgerechtigde zelf is, moeten gemeenten hen daarbij blijven ondersteunen. Een nieuw kabinet wil met gemeenten het gesprek aangaan over de manier waarop zij uitvoering geven aan de tegenprestatie die mensen moeten leveren om in aanmerking te komen voor een uitkering.

Ook wil het kabinet met gemeenten afspraken maken over het lokaal beleid om de armoedeval te verkleinen, zodat werken ook daadwerkelijk loont. Gemeenten houden wel de ruimte om te experimenteren met de Participatiewet om mensen weer actief te krijgen op de arbeidsmarkt. (LM)

Meer geld voor agenten in de wijk

De politie krijgt structureel 267 miljoen euro extra voor onder andere meer agenten in de wijk en rechercheurs, zo blijkt uit het regeerakkoord.

De verdeling van de inzet van de politie over de regio’s wordt geactualiseerd en de operationele sterkte flexibeler gemaakt. Hierdoor zou de politie effectiever kunnen optreden en de digitale veiligheid vergroten. Voor uitbreiding van de capaciteit zijn extra middelen beschikbaar, onder de voorwaarde dat verder wordt gewerkt aan flexibilisering. Daarnaast moeten sectorspecifieke beperkingen ten opzichte van de Arbeidstijdenwet worden weggenomen. De diversiteit binnen de politie wordt vergroot. 

Er komt een verbod op criminele motorbendes. Dat past bij de aanpak van het kabinet van ondermijning en georganiseerde criminaliteit. Motorbendes ontwrichten de samenleving door intimidatie en bedreiging van het lokaal bestuur en door drugsoverlast, witwaspraktijken, fysiek geweld en tal van andere criminele activiteiten. (PvdZ)

Experimenteren met wietteelt

Wet- en regelgeving gaan uniforme experimenten mogelijk maken met het gedoogd telen van wiet voor recreatief gebruik. Het nieuwe kabinet komt daartoe binnen zes maanden met voorstellen. De experimenten worden uitgevoerd in zes tot tien middelgrote gemeenten. 

Doel van de experimenten is om te bezien of en hoe op kwaliteit gecontroleerde wiet buiten het crimineel circuit om aan de coffeeshops geleverd kan worden (gesloten coffeeshopketen) en wat de effecten hiervan zijn. De experimenten worden onafhankelijk geëvalueerd waarna het kabinet beziet wat het te doen staat. 

Eerder dit jaar nam de Tweede Kamer het voorstel Wet gesloten coffeeshopketen aan, een initiatiefvoorstel van Kamerlid Vera Bergkamp (D66). Die wet opent de mogelijkheid van een gereguleerde wietteelt. Het wetsvoorstel ligt nu bij de Eerste Kamer. (PvdZ)

Meer mogelijkheden bij bestrijding mensenhandel

Gemeenten en politie moeten over effectieve mogelijkheden beschikken om mensenhandel te voorkomen, te signaleren en te bestrijden. Mensenhandelaren mogen niet profiteren van ongelijke toezichts- en handhavingsmogelijkheden. 

Het regeerakkoord kondigt een aanpassing aan van het wetsvoorstel Regulering prostitutie, zodat uniformiteit ten opzichte van alle sectoren in de prostitutiebranche is verzekerd en bescherming tegen mensenhandel in al deze sectoren gewaarborgd blijft. 
Om ongewenste verplaatsingen van prostitutie naar minder zichtbare delen van de sector te voorkomen, gaat een plicht tot vergunning gelden voor alle vormen van bedrijfsmatige seksuele dienstverlening, waaronder ook escort en zelfstandig werkende prostituees. Er komt een wettelijke grondslag voor lokale intakegesprekken, die als doel hebben vanuit de gezondheidszorg zicht te houden op prostituees met als doel misstanden te voorkomen. 

Daarnaast gaat een pooierverbod gelden. Wie betrokken is bij onvergunde bedrijfsmatige seksuele dienstverlening en daar financieel voordeel uit haalt, wordt strafbaar. Er is geen sprake van strafbare betrokkenheid als gedragingen niet aan de kern van de seksuele dienstverlening raken. (PvdZ)

Nationaal klimaat- en energieakkoord voor meer zekerheid

Er komt een nationaal klimaat- en energieakkoord. Als uitgangspunt geldt de doelstelling van 49 procent emissiereductie in 2030. De hoofdlijnen van de afspraken op het terrein van klimaat en energie in het regeerakkoord worden verankerd in een klimaatwet.

In het regeerakkoord staat dat een nationaal klimaat- en energieakkoord maatschappelijke partijen meer zekerheid geeft over langetermijndoelen. Tegelijkertijd creëert het akkoord een platform om voortdurend met elkaar in gesprek te blijven en te reageren op nieuwe (technologische) ontwikkelingen. 

Het nieuwe kabinet wil met gemeenten, provincies, waterschappen en netbeheerders per regio afspraken maken over verduurzaming van de gebouwde omgeving via een mix van energiebesparing, duurzame warmte en duurzame opwekking. Er komt een aparte regeling voor energiecoöperaties die het mogelijk maakt dat omwonenden makkelijker kunnen participeren in duurzame energieprojecten in hun directe omgeving.

Uiterlijk in 2030 dienen alle nieuwe auto's emissieloos te zijn. Door het instellen van een milieuzone en het hanteren van lagere parkeertarieven voor emissieloze auto’s hebben gemeenten instrumenten om de luchtkwaliteit in binnensteden te verbeteren. Wel is het de bedoeling dat er één systeem met eenduidige categorieën en borden voor milieuzones worden ingevoerd zodat automobilisten in elke gemeente de regels snappen. De bestaande maximumsnelheden blijven in stand, waarbij volgens het regeerakkoord de geldende veiligheids- en milieunormen steeds leidend zijn. (MM)

Middenhuurwoningen in gasloze wijken

Het nieuwe kabinet geeft prioriteit aan middenhuurwoningen in de vrije sector en zal in overleg met medeoverheden, woningcorporaties en andere stakeholders afspraken maken over het aanjagen van de woningbouwproductie. 

Nu de economie sterk aantrekt, neemt de vraag naar woningen enorm toe. Dat het aanbod van woningen hierop traag reageert, is volgens de opstellers van het akkoord deels het gevolg van onnodig belemmerend overheidsbeleid. Het nieuwe kabinet wil de belemmeringen zo veel mogelijk wegnemen.

Voor de komende periode is het doel om meer nieuwe koop- en huurwoningen te bouwen en voldoende koop- en huuraanbod voor specifieke groepen te realiseren. Zo moeten er meer betaalbare huurwoningen in de vrije sector komen. De mogelijkheden in het gemeentelijk beleid om het aanbod te vergroten, te sturen op prijs en sociale huurwoningen te verkopen, moeten ten volle worden benut.

Ook wil het kabinet flinke stappen zetten voor de verduurzaming van de bestaande woningvoorraad. Aan het eind van de kabinetsperiode zullen nieuwe woningen en andere nieuwe gebouwen in de regel niet meer op gas verwarmd worden. De ambitie is dat aan het eind van de kabinetsperiode circa 50.000 nieuwbouwwoningen per jaar aardgasloos worden opgeleverd. Voor het eind van de kabinetsperiode moeten 30.000 tot 50.000 bestaande woningen per jaar gasvrij worden gemaakt.

In nieuwbouwwijken zal niet meer standaard een gasnet worden aangelegd. De aansluitplicht van gas wordt vervangen door een warmterecht waarmee eindgebruikers aanspraak kunnen maken op een aansluiting op een elektriciteitsnet of een warmtenet. Op het moment dat gasnetten vervangen moeten worden, zal het netbedrijf in overleg met de gemeenten bekijken hoe in de toekomstige energievraag kan worden voorzien. (MM)

Experimenteren met ‘recht op overname’

Het nieuwe kabinet wil met enkele gemeenten gaan experimenteren met een zogenoemd ‘recht op overname’ – lokale verenigingen of buurtbewoners krijgen daarbij het eerste recht om maatschappelijke voorzieningen van de overheid over te nemen en de bijbehorende functie voor te zetten.

Daarnaast wil Rutte III een Right to challenge-regeling in het leven roepen. Volgens dat uitdaagrecht, waarmee in diverse gemeenten nu al wordt geëxperimenteerd, krijgen inwoners en verenigingen de mogelijkheid om een alternatief voorstel in te dienen voor de uitvoering van collectieve voorzieningen in hun directe omgeving, zoals het onderhoud van een park of het beheer van een sportveld. (LM)

Rutte III wil ‘sportakkoord’

Het nieuwe kabinet wil een sportakkoord sluiten met gemeenten en de sportsector, om de sport zowel organisatorisch als financieel toekomstbestendig te maken.

Diversiteit, de ontwikkeling van open sportclubs in de wijken en een laagdrempelige toegang voor kinderen horen daar nadrukkelijk bij, zo staat in het regeerakkoord. De coalitie is bezorgd over het feit dat verenigingen steeds moeilijker vrijwilligers kunnen vinden. Ook de beperkte financiële mogelijkheden voor verdere professionalisering van de breedte- en topsport vragen om meer aandacht van de overheid. Sport is belangrijk, vinden VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, omdat ze de gezondheid bevordert en ‘plezier, trots en saamhorigheid’ brengt. (LM)

Extra investering in Caribisch Nederland

Het nieuwe kabinet is bereid extra te investeren in de eilanden van Caribisch Nederland – mits daar sprake is van ‘goed bestuur’ en ‘financiële verantwoording’.

In het regeerakkoord staat dat Nederland een bijzondere verantwoordelijkheid heeft voor de inwoners van Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Daarom wil het geld vrijmaken voor onder meer betere wegen en het terugdringen van de armoede. De voorwaarde is wel dat het geld goed wordt besteed.

Waar Nederland investeringen door de eilanden ondersteunt, moet ‘meer dan nu’ in een reëel instandhoudingsbudget worden voorzien. De coördinerende taak van het ministerie van BZK wordt versterkt, inclusief het bijbehorend budget.

Uit het akkoord blijkt niet hoeveel extra Nederland in de eilanden wil investeren. Wel trekt het nieuwe kabinet 10 miljoen euro per jaar extra uit voor de versterking van de Kustwacht in het Caribisch gebied. (LM)

Met het kabinet aan de slag

In een reactie stelt de VNG dat het nieuwe regeerakkoord veel aanknopingspunten bevat voor een ‘constructieve samenwerking met gemeenten’. Dit maakt het volgens de VNG mogelijk te komen tot een programmatische aanpak van maatschappelijke opgaven op sociaal domein, verduurzaming en klimaat- en energiebeleid.

Voorzitter Jan van Zanen: ‘Gemeenten staan klaar om samen met het kabinet de maatschappelijke opgaven uit het regeerakkoord op te pakken. Voor inwoners mag het niet uitmaken met welke overheid ze te maken hebben. Daarbij horen stabiele, voorspelbare en toereikende financiën. Hier biedt dit akkoord zicht op.’ 

De VNG is blij dat de coalitie de stap heeft durven zetten om te experimenteren met gedoogd telen van wiet voor recreatief gebruik. Daarnaast is de vereniging positief over de voorstellen om ondermijning aan te pakken inclusief 100 miljoen euro voor een fonds, en het extra budget van 170 miljoen euro voor de vroeg- en voorschoolse educatie.

Dat het kabinet veel onderdelen uit de Investeringsagenda Klimaat, Energie en Circulaire Economie van gemeenten, provincies en waterschappen heeft overgenomen, juicht de VNG toe. Ze maakt zich wel zorgen over de wijze waarop dit wordt gefinancierd.
De plannen om de toerusting van raadsleden te verbeteren, zoals in het regeerakkoord staat vermeld, verwelkomt de VNG. Maar ‘het is jammer dat het kabinet hier geen geld voor beschikbaar stelt’.

Een gemiste kans vindt de VNG dat de opschalingskorting gehandhaafd blijft en dat er in het regeerakkoord niets staat over verruiming van het gemeentelijk belastinggebied. Ook wijst de VNG op de tekorten in het sociaal domein, onder andere met de bijstand en je jeugdzorg. Zo’n honderd gemeenten hebben een tekort van 300 miljoen euro. De VNG vertrouwt er echter op ‘dat we samen met het kabinet tot een oplossing kunnen komen’

De VNG heeft deze week een bijzondere ledenbrief verstuurd met een analyse van het regeerakkoord en de gevolgen voor gemeenten.