Reacties uit het veld: Kiezen tussen twee kwaden

Nummer 4, 9 maart 2018

Auteur: Leo Mudde | Beeld: © Tom Janssen


De verplichte kroonbenoeming van burgemeesters wordt uit de Grondwet gehaald. De deur naar een gekozen burgemeester staat daarmee op een kier. De beroepsgroep zelf vindt dat maar niks, zo blijkt uit onderzoek dat wetenschapper André Krouwel (Kieskompas/VU) deed in opdracht van VNG Magazine. Maar als die gekozen burgemeester er dan tóch mocht komen, dan moet die ook maar rechtstreeks door de bevolking worden gekozen. Vinden twee op de drie huidige burgemeesters.

Dat is een van de opmerkelijke uitkomsten van het VNG Magazine-onderzoek onder lokale bestuurders en (top)ambtenaren. Arjen Gerritsen, voorzitter van de VVD Bestuurdersvereniging (en burgemeester van Almelo) begrijpt deze voorkeur wel. ‘Ik denk dat veel burgemeesters inzien dat een rechtstreeks gekozen burgemeester de enige vorm is als je de burgemeester écht wilt laten kiezen. Een keuze door de gemeenteraad is namelijk geen gekozen burgemeester, dat is nog steeds een benoemde burgemeester.’ Die variant heeft de voorkeur van 22 procent van de burgemeesters.

Gemeentewet

Overigens benadrukt Gerritsen dat het afschaffen van de kroonbenoeming nog geen uitgemaakte zaak is. ‘De kroonbenoeming staat gewoon in de Gemeentewet. Wat verandert, is dat de Grondwet deze variant niet langer verplicht stelt.’
Eigenlijk gaat om een keuze tussen twee kwaden, zegt Titia Cnossen, want de meeste burgemeesters houden het liefst vast aan de benoemde figuur – in de enquête: 85 procent. Cnossen is voorzitter van de Bestuurdersvereniging van de ChristenUnie en burgemeester van Woudenberg. Evenals Gerritsen begrijpt ze de reacties op deze vraag. ‘Áls je moet kiezen, heeft een direct gekozen burgemeester de voorkeur omdat de onafhankelijke positie een ankerpunt is. Die is meer gewaarborgd bij een door de bevolking gekozen burgemeester dan een die door de raad is gekozen.’

Een andere vorm van verkiezing heeft ook iets kwetsbaars in zich, meent Maurice Pahladsingh van de Bestuurdersvereniging van D66. Pahladsingh, fractievoorzitter in de raad van Oud-Beijerland: ‘Een keuze door de raad of, zoals in Frankrijk gebruikelijk is, de grootste partij die de burgemeester levert, vergroot de kans op een politiek gemotiveerde benoeming. De rol van de burgemeester is er een die meer boven de partijen en de politiek staat. Daardoor ligt het meer voor de hand dat de burgemeester rechtstreeks door de bevolking wordt gekozen.’

Fons Zinken, voorzitter van de Vereniging voor Plaatselijke Politieke Groeperingen (VPPG, de beroepsvereniging voor raadsleden van lokale partijen), interpreteert de uitkomst anders: ‘De meeste burgemeesters willen nog meer macht naar zich toetrekken. Kennelijk hebben zij nog onvoldoende besef dat ze nu al drie petten op hebben. De burgemeester door het volk laten kiezen, tast de autonome positie van de gemeenteraad aan.’

De meeste burgemeesters willen nog meer macht naar zich toetrekken

Eigen team

De burgemeesters zijn verdeeld over de vraag, wie – mocht het tot een gekozen burgemeester komen – de wethouders aanstelt: de raad, of de burgemeester. Bijna de helft zou het liefst zelf een eigen team samenstellen, de andere helft vindt dat geen goed idee. Pahladsingh kan zich daar iets bij voorstellen: ‘Een college functioneert het best als het een team is. Betrokkenheid van de burgemeester kan goed zijn voor een optimale samenstelling. Daar staat tegenover dat het ook een risico heeft. Als er discussie komt over het functioneren of de achtergrond van een wethouder, kan de rol van de burgemeester aan de orde komen.’

Geen wethouders

Gerritsen: ‘De vraag gaat voorbij aan de mogelijkheid dat er bij een rechtstreeks gekozen burgemeester helemaal geen wethouders meer hoeven te zijn. Overigens legt de vraag daarmee ook bloot hoezeer de discussie over de gekozen burgemeester in volledige samenhang met de rest van het besturingsmodel moet worden bezien. Het antwoord op de vraag over het selecteren van wethouders is namelijk een consequentie van het antwoord op de eerdere vraag over de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester: als je rechtstreeks gekozen bent, heb je het ultieme mandaat om een team te vormen dat jouw programma gaat uitvoeren.’

Professionals

Dit zegt volgens Gerritsen ‘helemaal niets’ over mogelijk onbehagen onder burgemeesters die na elke verkiezing maar moeten afwachten welke samenstelling een college krijgt. ‘De huidige burgemeesters zijn professionals die het politieke proces faciliteren. Dat is hun taak. Onze democratie en bestuurscultuur zijn gericht op consensus. De collegevorming in de Nederlandse gemeenten is daar een goed voorbeeld van: politieke fracties in de raad zoeken overeenstemming van een meerderheid om een bestuur te vormen. Je kunt daar van alles van vinden, maar je gaat als burgemeester je boekje te buiten als je denkt invloed te moeten hebben op de samenstelling van het college. Daar gaat de raad over en niemand anders.’

Directeur Jacqueline Kalk van het Centrum voor Lokaal Bestuur van de PvdA vindt het ‘jammer’ dat dit soort vragen rond de inrichting van het binnenlands bestuur niet in samenhang worden bezien. ‘Er zijn tal van onderzoeken, enquêtes, commissies die de laatste jaren over delen van dit terrein zijn gepubliceerd of hebben gepubliceerd. Daarbij wordt niet altijd rechtgedaan aan de vraag welk probleem moet worden opgelost. De zorgen over het lokale bestel krijgen hun vertaalslag in zorgen over de kwaliteit van raadsleden, griffies melden dat er onvoldoende kandidaat-raadsleden gevonden kunnen worden en ondertussen publiceert Raadslid.nu dat er een toename is van 5 procent. Het referendum wordt afgeschaft voordat het zich kon ontwikkelen. De vragen die VNG Magazine nu voorlegt, passen in deze ontwikkeling.’

Reflecteren op de uitkomst van een enquête over een vorm van rechtstreeks gekozen burgemeester vindt ze daarom weinig zinvol. ‘Of zo’n burgemeester zelf wethouders moet selecteren, kun je ook niet beantwoorden zonder de positie van de raad daarbij in samenhang te bezien.’