Raadgever Ondermijning

Een hennepkwekerij waar de hele buurt van weet, maar niemand durft het aan te kaarten. Eerlijke bedrijven die opboksen tegen verpaupering doordat louche zaken de overhand nemen. De legitimiteit van de gemeenteraad zelf is in het geding, door integriteitsschendingen en de overtuiging ‘dat daar de echte criminelen zitten’.

Ondermijning betekent dat de rechtsorde onder druk komt te staan door de georganiseerde criminaliteit. De opgave is de samenleving weerbaar te maken en integriteit van ambtenaren en bestuurders te waarborgen. Deze raadgever is bedoeld u op weg te helpen bij het sturen en controleren van de aanpak van ondermijning.

Algemeen

De meeste gemeenten hebben een integraal veiligheidsplan (IVP), veelal volgens de methode Kernbeleid Veiligheid. De raad bepaalt mede de prioriteiten, stelt het lokale integrale veiligheidsbeleid vast en controleert de uitvoering.

In het Kernbeleid Veiligheid staat dat de raad vroegtijdig moet worden betrokken bij het vaststellen van de kaders van het beleid en bij het stellen van de prioriteiten. Ondermijning is een belangrijk thema voor het IVP. Het gaat in de eerste plaats om bewustwording; criminele netwerken zoeken naar de plaats met de minste weerstand. Ze vestigen zich graag in gemeenten die nauwelijks oog hebben voor ondermijning. Georganiseerde criminaliteit kan de (lokale) samenleving ontwrichten, dit gaat vaak van kwaad tot erger.

Georganiseerde criminaliteit

Een deel van de aanpak op ondermijning richt zich op de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Dit gebeurt in de meeste gemeenten binnen RIEC-verband (Regionale Informatie en Expertise Centra), waarbij casussen worden besproken met betrokken gemeente(n) in de regio, Openbaar Ministerie (OM), politie en belastingdienst. Afhankelijk van de casus kunnen hier nog andere instanties bij betrokken worden. Het is belangrijk om als één overheid op te treden om alle instrumenten te kunnen inzetten: strafrechtelijke, bestuursrechtelijke, fiscale en privaatrechtelijke. De gemeente staat hierbij veelal aan de lat voor de bestuursrechtelijke instrumenten. Dat betreft het intrekken van vergunningen en het sluiten van woningen, bedrijven en andere locaties georganiseerde criminaliteit plaatsvindt. Dit deel van de aanpak is vertrouwelijk van aard. Dat betekent dat gemeenteraadsleden er minder zicht op hebben.

Capaciteit

Voor gemeenten – en ook voor politie, het OM, de rechterlijke macht en de Belastingdienst – is het tekort aan menskracht een probleem bij de aanpak van ondermijning. In het regeerakkoord van het kabinet-Rutte III staat dat er extra geld komt voor de politiecapaciteit en voor de aanpak van ondermijning (ondermijningsfonds). 

Het RIEC stelt voor de meeste gemeenten elke twee jaar een ondermijningsbeeld op. Op hoofdlijnen kunt u over de uitkomsten hiervan geïnformeerd worden. Een ander heikel punt is het dilemma van privacy versus goede informatiedeling. Ook hier is in het regeerakkoord aandacht aan besteed. Als raadslid kunt u navraag doen hoe het er op deze twee punten bij uw gemeente voorstaat.

Weerbare samenleving

De weerbare samenleving gaat over vraagstukken als polarisatie, antidemocratische sentimenten in de samenleving, de normalisering of zelfs verheerlijking van ondermijnende criminaliteit/criminelen, wijkaanpak en subculturen die als parallelle samenlevingen functioneren. In de praktijk besteden gemeenten hier minder tijd, mensen en middelen aan dan ze zouden willen. Ook ontbreekt de kennis om een gedegen, domeinoverstijgende aanpak neer te zetten. Tot slot speelt in sommige gemeenten een gebrek aan bewustzijn waardoor ondermijning geen prioriteit krijgt.

Wat kunnen gemeenten (nog meer) doen?

Een aantal gemeenten ondernemers bij ondermijning om zo bewustzijn te creëren, normalisering te voorkomen en de meldbereidheid groter te maken. Ook kan de gemeente aandacht schenken aan de integrale wijkgerichte aanpak, zowel op het gebied van veiligheid, fysiek domein en het sociaal domein. Uit het boek ‘De Achterkant van Nederland’ door Jan Tromp en Pieter Tops blijkt dat het belangrijk is om als gemeente te voorkomen dat kansarme gezinnen op straat komen te staan en door de onderwereld worden omarmd. Als raadslid kunt u navragen of en hoe deze middelen in uw gemeente worden ingezet.

Weerbaar en integer lokaal bestuur en ambtenarenapparaat

Een succesvolle aanpak van ondermijning begint bij een integer en weerbaar lokaal bestuur en ambtenarenapparaat. Transparantie en weerbaarheid zijn cruciaal. Uit onderzoek van Pro Facto blijkt dat raadsleden het meest bevattelijk zijn voor ondermijning. Bijna twee keer zo veel als wethouders en zes keer zoveel als burgemeesters. Het ministerie van BZK heeft begin dit jaar een handreiking integriteitstoetsing (kandidaats)raadsleden door (decentrale) politieke partijen uitgebracht. De verantwoordelijkheid van de screening van raadsleden ligt immers bij de politieke partijen zelf. Ook bestaat er een VOG politieke ambtsdragers die voor raadsleden aangevraagd kan worden, maar dit is tot op heden geen verplichting.

De Gemeentewet verplicht de gemeenteraad om voor zichzelf en het college een gedragscode vast te stellen die de integriteit waarborgt en geldt als aanvulling op de wettelijke regels. Bij de invulling hiervan krijgt de gemeenteraad veel ruimte. De gedragscode kan gebruikt worden als beoordelingskader bij vragen, twijfels en discussies over bepaalde ‘grijze gebieden’. Het is belangrijk om het onderwerp integriteit bespreekbaar en levendig te houden en elkaar daadwerkelijk aan te spreken op de gedragscode. Raadslid.nu heeft ook een stappenplan gepresenteerd voor wanneer u te maken krijgt als raadslid met agressie en geweld.

Kortom, ondermijning bestaat uit georganiseerde criminaliteit, een weerbare samenleving en een weerbaar en integer lokaal bestuur en ambtenarenapparaat. Uw invloed is vooral bij de totstandkoming en controle van het IVP en daarnaast bij de twee laatst genoemde deelaspecten van ondermijning. In de ene gemeente is het bewustzijn van ondermijning veel grote dan in de andere.

Praktische tips

  • Zorg er als gemeenteraad voor dat aanpak van ondermijning als prioriteit wordt benoemd in het nieuwe Integrale Veiligheidsplan van de gemeente.
  • Zorg als gemeenteraad dat er ook binnen de gemeente voldoende capaciteit aanwezig is om een aandeel te leveren in de integrale aanpak van ondermijning.
  • Zorg ervoor dat het onderwerp weerbaarheid en integriteit van lokale bestuurders en ambtenarenapparaat bespreekbaar is en regelmatig  wordt geagendeerd in de gemeenteraad.
  • Zorg dat u op hoofdlijnen geïnformeerd bent van het ondermijningsbeeld van uw gemeente, zodat u weet wat er speelt.