Raadgever Informatiesamenleving - digitale en technologische ontwikkelingen

Technologie en digitalisering hebben impact op de samenleving en op de overheid. Van Pokemon Go en zelfrijdende (Uber-)taxi’s tot de slimme afvalbak en blockchain in de schuldhulpverlening. Elke innovatie roept dilemma’s op. Technologie brengt veel positieve veranderingen met zich mee, maar er soms moet een grens worden getrokken. Informatie-uitwisseling is nodig voor samenwerking, maar het beschermen van de privacy is even hard nodig. De gemeenteraad heeft daarin een rol. De impact van technologie verkennen en te begrijpen is belangrijk om het college goed te kunnen sturen en controleren.

Digitale revolutie

We leven in een Informatiesamenleving gedreven door digitalisering en technologie. Onder deze verzameltermen vallen digitale technologieën zoals robotica, platformen, virtual reality, augmented reality, big data en algoritmen, biometrie en kunstmatige intelligentie. Deze technologieën veroorzaken een ‘digitale revolutie’: bestaande structuren en systemen veranderen. De gemeente is verantwoordelijk voor het publiek belang in de informatiesamenleving en voor het verlenen van betrouwbare en goede digitale dienstverlening.

De iSamenleving en de publieke waarden

In de iSamenleving raken de fysieke wereld en de virtuele wereld met elkaar vervlochten. Continu en in snel tempo worden data uitgewisseld. Zo kan er ineens een menigte op straat staan na een oproep op sociale media. Ook in de professionele setting beïnvloeden de digitale en de echte wereld elkaar. Cameratoezicht of digitale detectie van bezoekersaantallen zijn voorbeelden daarvan. Deze vervlechting kan publieke waarden zoals gelijke behandeling, privacy, autonomie en menselijke waardigheid onder druk zetten. Het kan gebeuren dat computersystemen zo zijn geprogrammeerd dat bepaalde mensen van diensten worden uitgesloten, terwijl discriminatie in de ‘echte’ wereld strafbaar is. Een ander voorbeeld is dat de kosten voor een autoverzekering verschillen per postcodegebied. Op basis van data-analyse een logische maatregel van de verzekeraar, maar in strijd met het uitgangspunt van gelijke behandeling. Elke nieuwe technologie brengt nieuwe dilemma’s voort. Zo is het onafwendbaar dat de robotisering verder gaat, wat gevolgen heeft voor de arbeidsmarkt. Het betekent dat groepen mensen zich moeten omscholen.

De iOverheid en de digitale dienstverlening

Sinds 2015 werken gemeenten aan de implementatie van de Digitale Agenda 2020. Dit is een collectieve gemeentelijke aanpak op het gebied van dienstverlening en ICT. De Agenda bestaat voor een groot deel uit projecten die voortkomen uit de gemeentelijke praktijk. De ambitie van de Digitale Agenda 2020 is dat gemeenten open en transparant werken en zo efficiënt mogelijk.

Waar mogelijk wordt gestandaardiseerd, waar nodig wordt lokaal maatwerk geboden. Het is ook de ambitie om te blijven aansluiten bij de samenleving en mee te bewegen met de heersende ‘norm’. Dat wil zeggen bijblijven op het gebied van wetenschap, technologie en Europese regels en die praktisch vertalen naar digitale middelen voor dienstverlening, handhaving en participatie. Soms is het nodig eerst een pilot te doen om de effecten van zo’n nieuw middel in beeld te krijgen.

De VNG ondersteunt gemeenten die (gezamenlijk) innoveren en van elkaars experimenten willen leren. De projecten die voor alle gemeenten toegevoegde waarde hebben, zullen door gemeenten in samenwerking met de VNG worden opgeschaald zodat alle gemeenten de vruchten van elkaars innovaties kunnen plukken.

Handelingsperspectief gemeenteraadsleden

Door innovatie blijft uw gemeente bij de tijd. Het is verleidelijk om direct aan de slag te gaan met een nieuwe technologie. Die belooft vaak grote verbeteringen en efficiencywinst. Maar de kost gaat vóór de baat. Daarom is het goed dat de organisatie systematisch verkent wat het potentieel ervan is. Uiteindelijk gaat het niet om de technologie, maar om een passende oplossing voor een maatschappelijk probleem. Soms ligt die oplossing niet in de technologie, maar juist in het menselijk contact, in bureaucratie-vrije werkprocessen of in betere samenwerking tussen organisaties.

De technologie kan ‘disruptieve’ effecten hebben, ook op de gemeentelijke organisatie. Omdat die  meer mogelijk maakt, worden nieuwe oplossingen gevonden die soms niet goed aansluiten op de ‘klassieke’ organisatie en werkwijze van de gemeente. De organisatie komt dan onder druk te staan. Een succesvolle inzet van moderne middelen vergt aandacht voor het aanpassen van organisatie en cultuur binnen de gemeente. Daar komt bij dat gemeentelijke dienstverlening in (grotendeels) afhankelijk is van software die door private partijen ontwikkeld wordt, waardoor het lastig te achterhalen is welke keuzes de software maakt, en welk effect dat heeft. Ook in de bedrijfsvoering van de gemeente kunnen de publieke waarden onder druk staan.

Vraagstukken voor de gemeenteraad

De gemeenteraad stuurt en controleert hoe klantvriendelijk de dienstverlening van de gemeente is. Wat is de visie op (digitale) dienstverlening? Hoe is de stand van de gemeentelijke ICT? Hoe staat het met de informatieveiligheid en het waarborgen van de privacy van inwoners? Hoe borgen we dat iedereen mee kan doen, dat er ook contact mogelijk is tussen mensen en de gemeente als deze minder digitaal vaardig zijn? Het technische karakter van deze onderwerpen moet niet in de weg staan de portefeuillehouder geregeld te bevragen. Want de informatiesamenleving en digitalisering zijn essentieel voor de kwaliteit van de uitvoering en van de gemeentelijke organisatie en het vertrouwen van inwoners in de lokale overheid.