Betoog: Jocko Rensen, PvdA-wethouder gemeente Houten 'Zelfredzaamheid, wat denk je zelf?'

Nummer 17, 2016

Hoogleraar burgerschap en humanisering Evelien Tonkens bedoelde het als waarschuwing toen ze zei dat ‘zelfredzaamheid het grote doel lijkt te worden van bestuurders’. Tonkens is bezig met een vierjarig onderzoek met de veelzeggende titel ‘de beloften van nabijheid’.
PvdA-wethouder in Houten Jocko Rensen sprak haar na afloop van een lezing die ze gaf aan zorgbestuurders en wethouders.

De waarschuwing van Evelien Tonkens begrijp ik wel. De verleiding is groot om zelfredzaamheid als doel in onze papieren werkelijkheid te benoemen. En dan het liefst nog SMART geformuleerd. Maar wat is dat waard? Als wethouder en voorzitter van het kennisplatform Utrecht Sociaal (kUS) kom ik het begrip regelmatig tegen. Maar wanneer spreken we eigenlijk over zelfredzaamheid en wat is daarvoor nodig?

Inwoners komen nog weleens met een wensenlijstje bij onze loketten

De dagelijkse praktijk leert dat voordat er een beroep gedaan kan worden op welke vorm van zelfredzaamheid of ­sociaal netwerk dan ook, er een relatie en vertrouwen moeten zijn tussen ­bijvoorbeeld inwoner en gemeente. Best een lastige opgave in een wereld waarbij het vertrouwen in overheden erg laag is en de relatie tussen inwoners en overheid kwetsbaar.

Vaak zien onze inwoners alleen de ­systeemwereld van de overheid met ­bijbehorende systeemreflexen die we in tientallen jaren hebben opgebouwd. Een systeemwereld die soms los van de bedoeling functioneert, zoals organisatie­adviseur Wouter Hart in zijn boek Verdraaide organisaties, terug naar de ­bedoeling uitlegt.

Persoonlijke overheid

Als vertegenwoordiger van de persoonlijke overheid is mij duidelijk geworden dat ik bij mezelf moet beginnen. Door proactief te communiceren, bijvoorbeeld door te vloggen, maar ook proactief te zijn op het gebied van vertrouwen. Als bestuurder niet alleen om vertrouwen vragen, maar beginnen met vertrouwen geven. Ons overheids­systeem is nog steeds voor een groot deel ingericht op controle, gelukkig ook steeds meer op loslaten in vertrouwen. Daar kan wat mij betreft best nog een tandje bij.

De afgelopen jaren heb ik naast ­intensief contact met verschillende ­inwoners ook mee mogen kijken in de praktijk van onze medewerkers. ­Vanaf beide kanten heb ik input ­gekregen om een beter beeld te krijgen op de leefwereld. Zo zijn daar de verschillende ­belangen en de manier van ­bejegening van elkaar, overheid en inwoner. De praktijk is best een gedurfde ­expeditie die zeker niet alleen inzet van ons als overheid vraagt, maar ook van inwoners en professionals. Inwoners doen nog weleens een beroep op hun recht, komen als consument bij onze loketten; niet voor een dialoog maar met wensenlijstjes, krantenartikelen en checklists.  Een grote uitdaging is het ­ombouwen van de loketbenadering naar dialoog. Een dialoog tussen inwoner en gemeente waarbij het niet gaat over lijstjes of rechten maar over wat er nodig is. Om dat te bereiken is vertrouwen nodig. In deze dialoog kun je zelfredzaamheid als onderwerp prima bespreken. We moeten ons wel realiseren dat zelfredzaamheid voor een inwoner die geconfronteerd wordt met zijn of haar grenzen, anders in elkaar steekt dan die van de doorsnee-inwoner met wie het goed gaat.

Ideaal

Door alle ervaringen en gesprekken van de afgelopen jaren is het voor mij duidelijk geworden dat een container­begrip als zelfredzaamheid niet als doel moet worden gezien maar meer als een ideaal voor elk individu op persoonlijk niveau. Ook is voor mij de kwetsbaarheid van de relatie tussen ­inwoner en het sociale netwerk zichtbaar. Daarbij spelen thema’s als: de kwaliteit van leven, gelijkwaardigheid, afhankelijk­heid, zingeving en kwetsbaarheid ook mee. Deze ­thema’s zouden een rol moeten spelen in de ­dialoog. Alleen een beroep doen op het netwerk en het ­begrip zelfredzaamheid is voor mij niet genoeg.

De vloggende wethouder


Jocko Rensen heeft zijn gesprek met Evelien Tonkens vastgelegd in een vlog.

www.youtube.com/jockorensen