Herijking en groot onderhoud lokaal bestuur noodzakelijk

Den Haag, 8 juni 2016

“Wil het lokaal bestuur de grote maatschappelijke vraagstukken de komende jaren slagvaardig oplossen dan zal de lokale samenleving met zijn verschillen, kracht en kansen vertrekpunt moeten worden voor overheidsbeleid. Het lokaal bestuur is nu te veel een afgeleide van de uniforme inrichting en werkwijze van de rijksoverheid. Dit stelt de commissie Toekomstgericht lokaal bestuur in haar advies “Op weg naar een meervoudige democratie”. De commissie roept op korte termijn op tot groot onderhoud en omkering van de huidige democratische en bestuurlijke inrichting. Het advies is vandaag gepresenteerd tijdens het VNG-jaarcongres.

De maatschappelijke verdeeldheid neemt toe, het vertrouwen in de politiek neemt af: de noodzaak voor een fundamentele herijking van het lokaal bestuur is groot. De huidige bestuurlijke inrichting is niet meer slagvaardig in het licht van de huidige maatschappelijke opgaven en ontwikkelingen. De commissie doet een dringend beroep om versneld te handelen. Maatschappelijke ontwikkelingen moeten niet in een bestuurlijk mal worden geperst. Het systeem moet zich aanpassen aan die ontwikkelingen, daaraan dienend en dus ook flexibel zijn. Dat is het uitgangspunt voor de omkering.

De veelkleurige samenleving vraagt om maatwerk, variëteit en verscheidenheid. Gemeenten zijn er juist voor de verschillen en voor het aanbrengen van de plaatselijke beleidsafweging, voor maatwerk. De verschillen tussen gemeenten moeten hun weerslag krijgen in het bestuur. Ze moet niet alleen zichtbaar worden in de wijze waarop binnen gemeenten de democratische processen worden ingericht maar ook in de taken die gemeenten uitvoeren. Daarom moet ‘recht op ongelijkheid’ worden ingevoerd. In besluitvorming, bevoegdheden, vormgeving van de gemeentelijke organisatie en interbestuurlijke verhoudingen. Minder politiek, en meer democratie is van belang.

De commissie doet vier concrete aanbevelingen:

  1. Ontwikkel de huidige representatieve democratie naar een meervoudige democratie

Zowel een representatieve of een participatie democratie moeten worden ingelijfd om te komen tot een fundamentele vernieuwing van de representatieve democratie. Daarvoor is een langjarig investeringsprogramma nodig, een ontwikkelagenda lokale meervoudige democratie. En deze moet voor het begin van de nieuwe kabinetsperiode, uiterlijk in maart 2017 geformuleerd zijn.

  1. Evalueer het dualisme in het licht van maatschappelijke en democratische ontwikkelingen

Het dualisme heeft niet opgeleverd wat men ervan verwachtte. Waar de samenleving meer democratie nodig heeft, heeft het systeem vooral meer politiek gebracht. De dualiseringsoperatie en de uitgangspunten die daaraan ten grondslag hebben gelegen, dienen te worden geëvalueerd. De evaluatie moet in juli 2017 af zijn gelet ook op het aantreden van nieuwe gemeenteraden en colleges in 2018.

  1. Een onafhankelijke positie van de burgemeester is cruciaal

Naarmate de spanning in de samenleving toeneemt, neemt ook de verantwoordelijkheid van de burgemeester toe. De toegenomen verantwoordelijkheid van burgemeesters in soms gevoelige en kwetsbare dossiers (integriteit, openbare orde, ondermijning, zedendelinquenten) vraagt een stabiele verankering van de onafhankelijke en neutrale positie van de burgemeester in relevante wetgeving.

  1. Maatwerk, variëteit en verscheidenheid

De uniforme inrichting en werkwijze van het openbaar bestuur sluit onvoldoende aan op de samenleving die vraagt om maatwerk, variëteit en verscheidenheid. De commissie beveelt een grondige analyse en doordenking aan van een nieuwe werkwijze die voor de start van de volgende kabinetsperiode klaar moet zijn. Deze moet worden naar concrete maatregelen. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is de aangewezen persoon om dit op te pakken en uiterlijk in februari 2017 af te ronden.

Over de Commissie

De commissie onder leiding van Wim van de Donk, commissaris van de Koning in Noord-Brabant, is ingesteld door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB). De commissie bestaat uit leden vanuit het openbaar bestuur en vanuit de wetenschap, te weten:

  • Wim van de Donk, commissaris van de Koning Noord-Brabant (voorzitter)
  • Frans Geraedts, filosoof en partner Governance & Integrity
  • Helmi Huijbregts-Schiedon, lid Eerste Kamer, voormalig burgemeester Oosterhout
  • Solke Munneke, hoogleraar staatsrecht Universiteit Groningen
  • Kajsa Ollongren, wethouder Amsterdam
  • Annemarie Penn-te Strake, burgemeester Maastricht
  • Kim Putters, directeur Sociaal en Cultureel Planbureau
  • Pieter Tops, hoogleraar bestuurskunde Tilburg University
  • Ruud Vreeman, lid Eerste Kamer, voormalig burgemeester Zaanstad en Tilburg.

Adviserende rol:

  • Theo Weterings, burgemeester Haarlemmermeer, voorzitter VNG-commissie Bestuur en Veiligheid
  • Bernt Schneiders, burgemeester Haarlem, voorzitter Nederlands Genootschap van Burgemeesters
  • Kees Jan de Vet, lid directieraad VNG