Re-integratie van ex-gedetineerden

Wat is het thema?

Te veel mensen vallen na detentie terug in de criminaliteit met overlast en (lokale) maatschappelijke schade als gevolg. Dit is soms het gevolg van het ontbreken van een stabiele basis om naar terug te keren. Komt een gedetineerde vrij na detentie? Dan is dus het belangrijk dat de volgende basisvoorwaarden zijn geregeld:

  • werk en inkomen;
  • huisvesting;
  • financiën en schulden;
  • een geldig identiteitsbewijs;
  • een zorgverzekering en zo mogelijk ook zorg.

De meeste gemeenten hebben hiervoor een gemeentelijk coördinator Nazorg. Die ondersteunt (ex-) gedetineerden bij hun terugkeer naar de samenleving. Verblijft een gedetineerde langer dan 10 dagen in een PI? Dan maakt hij samen met zijn casemanager een Detentie- en Re-integratieplan (D&R-plan). Dit zijn activiteiten die gedetineerden helpen bij terugkeer naar de samenleving. In de PI hebben gedetineerden op hun verblijfsafdeling een penitentiair inrichtingswerker als mentor. De meeste gemeenten hebben een coördinator die ex-gedetineerden helpt bij het regelen van hun basisvoorwaarden voor re-integratie.

Convenant

De VNG en het ministerie van Justitie en Veiligheid hebben een convenant gesloten waarin een samenwerkingspraktijk is beschreven tussen gemeenten en de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), de dienst die de gang van zaken binnen de penitentiaire instellingen organiseert. Doel is ervoor te zorgen dat tijdens de detentie samen met de gedetineerde wordt gekeken naar de leefgebieden waarop hij ondersteuning behoeft. 

Waarom is het een belangrijk thema?

Extra - gezamenlijke - inspanningen zijn nodig om de recidieven omlaag te brengen. De winst die te behalen is met goede begeleiding van wie uit detentie in de samenleving terugkeert is namelijk groot. Zodoende kan een sterke verbinding tussen zorg en veiligheid het aantal recidieven omlaag brengen. Dat voorkomt maatschappelijke schade en draagt bij aan de participatie van de betrokkene.
Het verbinden van zorg en veiligheid is echter ook ingewikkeld, in de zin dat een nadrukkelijke keuze om de re-integratie vanuit veiligheid te realiseren kan leiden tot onttrekking door betrokkene aan het zicht van de zorg en de gemeente.

Wat is de rol van gemeenten?

Wie uit detentie terugkeert in de samenleving krijgt in vrijwel alle gevallen met de gemeente te maken. Huisvesting, uitkering of schulden, toeleiding naar werk of zorg: het zijn allemaal zaken waarvoor inwoners bij de gemeente aankloppen. Voor jeugdigen geldt dit ook, omdat de gemeente hier in veel gevallen verantwoordelijk is voor zorgtrajecten.
Natuurlijk geldt dat iemand die terugkeert uit detentie weer een gewoon burger/inwoner is. Een aparte aanpak is daarom strikt genomen wellicht niet vereist, maar kan wel degelijk voordelen bieden en ervoor zorgen dat de betrokkene minder snel terugvalt in oud gedrag.
Een afsprakenkader over dit onderwerp heeft in veel gemeenten of regio’s geleid tot het aanwijzen van een coördinator nazorg. In het Jeugddomein is het de bedoeling dat er een integraal nazorgplan opgesteld wordt (in samenspraak met de gemeente) op het moment dat de jeugdige in een Jeugdgevangenis verblijft.

Mensen succesvol laten terugkeren is vanwege de complexe problematiek een gezamenlijke opgave tussen Justitie, DJI en gemeenten:

Het Rijk verbetert de sanctie-uitvoering en gemeenten verbeteren de begeleiding en terugkeer in de samenleving. Samen met andere maatschappelijke partners ontwikkelen en implementeren zij hiervoor een sluitende aanpak. Dat betekent bijvoorbeeld dat zorg en begeleiding kunnen doorlopen tijdens en na detentie, of tijdens detentie kunnen worden opgestart. Daarom is de samenwerking met gemeente belangrijk om ervoor te zorgen dat iemand na zijn of haar straf kan terugvallen op een aantal voorzieningen.

Waar moet je als gemeente aan gedacht hebben?

Gemeenten hebben een rol bij de terugkeer en opvang van ex-gedetineerden.

Een burgemeester krijgt via Bestuurlijke Informatie Justitiabelen (BIJ) informatie over de aanstaande terugkeer van bepaalde categorieën gedetineerden. Het samenwerkingsmodel bij de nazorg van ex-gedetineerden richt zich primair op het op orde krijgen van basisvoorzieningen voor volwassen (ex-) gedetineerden in de gemeente van hervestiging.

Via BIJ (Bestuurlijke Informatie Justitiabelen (BIJ) krijgt de burgemeester informatie over de aanstaande terugkeer van bepaalde categorieën gedetineerden, met vermelding van het gepleegde delict. Het kan gaan om de definitieve terugkeer of om verlof. Vervolgens kan beoordeeld worden of er als gevolg van deze terugkeer verstoringen van de openbare orde kunnen ontstaan.

De burgemeester beslist vervolgens of er maatregelen moeten worden getroffen om deze verstoringen te voorkomen. Dit is niet alleen bedoeld voor de bescherming van de belangen van de samenleving en het slachtoffer, maar ook ter voorkoming van problemen voor de (ex-)justitiabele.

De deelnemende gemeenten worden ondersteund met een Handelingskader BIJ op het OOV-netwerk van de VNG. Dat is een door het ministerie gefinancierde omgeving voor de uitwisseling van kennis en ervaringen. Gemandateerde personen van gemeenten kunnen zich hiervoor aanmelden via oovnetwerk.nl. Contactpersoon is Michiel Geuzinge (bereikbaar via: informatiecentrum@vng.nl)

Praktijkvoorbeelden

City deal (7 projecten):

  • Voorkomt criminaliteit en overlast
  • Verbindt het sociale domein met het veiligheidsdomein
  • Vernieuwt het systeem voor verminderde recidive
  • Signaleert knelpunten voor het aanpassen van wet- en regelgeving en gegevensuitwisseling

Kortom: voorkomt persoonlijk leed en maatschappelijke kosten

Tilburg en Breda:

  • Doelgroep:
    • Kortgestraften gedetineerden van 1 tot max. 6 maanden
    • Kwetsbare mensen die niet zelfstandig kunnen voorzien in de 5 basisvoorwaarden
    • Inwoners van de gemeente Tilburg of Breda
    • Regionaal geplaatste, Grave, Vucht & Dordrecht
  • Doel:
    • Recidive en overlast voorkomen
    • Re-integratie bevorderen
    • Maatschappelijke schade en kosten vermindere
  • Maatregelen:
    • De bijstandsuitkering bij vrijlating laten herleven
    • Direct na ontslag uit detentie geld voor levensonderhoud
    • Loslaten van de kostendelersnorm (3 maanden, max. 1 jaar)
    • Bijzondere bijstand voor doorbetaling van vaste lasten (bij einde uitkering wegens detentie). actief aanbieden op basis van screening

Kijk voor meer informatie in het VNG-dossier: