Verslag Atriumlezing Kim Putters, VNG, 8 september 2016

‘Maatschappelijke scheidslijnen en de lokale verzorgingsstaat’


Donderdag 8 september 2016 was Kim Putters, directeur van het SCP en bijzonder hoogleraar Beleid en Sturing van de Zorg in de Veranderende Verzorgingsstaat bij het instituut Beleid en Management Gezondheidszorg van de Erasmus Universiteit Rotterdam, te gast bij de VNG voor een Atriumlezing. Hieronder een verslag. 

Scheidslijnen

Putters bracht een afgewogen verhaal waarin hij begon met het duiden van de maatschappelijke scheidslijnen. Nederlanders zijn over het algemeen best tevreden over het heden maar maken zich zorgen over de toekomst. Op dat laatste aspect scoren we opvallend hoger dan het Europese gemiddelde. Als verklaring hiervoor wees hij op de ongelijke verdeling van hulpbronnen in de samenleving en spitste dat tot op wijkniveau toe op vier concrete kwesties: de verschillen in levensverwachting, kansenongelijkheid in onderwijs en werk, etnische scheidslijnen en meer of minder wantrouwen in instituties.

Op termijn hebben we bijna 5 miljoen Nederlanders boven de 65 jaar, van wie ruwweg 1 miljoen kwetsbaar zullen zijn. Het verschil in opleidingsniveau bestendigt zich (nog steeds) van ouders op kinderen: daarin blijkt weinig veranderd te zijn. Verder valt de verdeling tussen vast en flexibel werk uit in het nadeel van de lager opgeleiden.

Bij de etnische scheidslijnen gaat het om tamelijk sterk gescheiden werelden, met name de leefwerelden van moslims en niet-moslims raken elkaar weinig. Putters illustreerde dit met het feit dat moslimjongeren zich afvragen: “Mogen we hier wel zijn?”, en hun omgeving: “Willen jullie hier wel zijn?” Verliest Nederland door immigratie en open grenzen zijn eigenheid? Het aantal mensen dat geneigd is hier met ja op te antwoorden is in korte tijd gegroeid van 50 naar 60 procent. Daar staan hoge percentages werkzoekenden van met name Turkse en Marokkaanse herkomst met ten minste één discriminatoire ervaring tegenover.

Met de democratie gaat het op zich best goed, maar de politiek, inclusief de Europese Unie, wordt gewantrouwd. Vooral lager opgeleiden geven aan behoefte te hebben aan meer beslissingsmacht.

Decentralisaties

Dan de decentralisaties in het sociaal domein, naar aanleiding van de overall-rapportage die het SCP daarvan gemaakt heeft. Bij de overzichtskaartjes van het gebruik van voorzieningen bij de drie betrokken wetten vallen grote overeenkomsten op; het zou de moeite waard zijn deze eens te vergelijken met de verschillende bestaande regio-indelingen. En eigenlijk moet je ook verwante kwesties als schuldhulpverlening en passend onderwijs hierin betrekken. Vooral bij de Wmo zijn er grote problemen met de (zelf)redzaamheid, en over de hele linie is er sprake van geringe participatie aan activiteiten van vrijetijdsverenigingen en bezoeken aan buurthuizen.

Burgers zijn nogal negatief over de decentralisaties. Meer dan eigen slechte zorgervaringen en aanvaringen met ‘het systeem’ heeft dat te maken met de in het begin gememoreerde zorgen over de toekomst: mensen missen perspectief, of beoordelen dat als negatief. Meer dan de helft ziet de decentralisaties als verkapte bezuinigingen, waarbij de schuld overigens meestal bij het Rijk gelegd wordt.

Putters signaleerde nog een groot aantal open eindjes rond informatievoorziening, het rapporteren over de effecten, systeemverantwoordelijkheid en latente hulpbehoevendheid. De ervaringen van gebruikers zouden een grotere rol moeten spelen.

Meervoudige democratie

Verder besprak Putters een aantal uitdagingen in het lokale sociaal domein, een ontwikkelagenda voor meervoudige democratie en ter afronding een hernieuwing van zijn eerder in de NRC gedane pleidooi voor een nieuw sociaal contract. Hoe om te gaan met alle verschillen in hulpbronnen? Wat doe je met krimpgebieden, met verschillen in concentraties van armoede (met name in de grote steden en het noorden), met gescheiden werelden in relatie tot zorggebruik?

Ten aanzien van de weg naar (meer) meervoudige democratie volgde Putters het pad van de commissie Toekomstgericht Lokaal Bestuur, niet verwonderlijk aangezien hij daar zelf deel van uitmaakte. Combineer representatie en participatieve democratische vormen, zorg voor een goede informatievoorziening, ook via de lokale pers, versterk de maatschappelijke democratie, ook met nieuwe vormen als burgerrapporteurs in de gemeenteraad en burgeraudits, zorg voor ambtelijke deskundigheid en experimenteer (zoals bij de Democratic Challenge).

Bij een nieuw sociaal contract spelen de gemeenten een grote rol. Zo’n contract zou moeten stoelen op een breder welvaartsbegrip (met verbindingen tussen de economische, sociale en onderwijsvraagstukken), een hernieuwde invulling van solidariteit om polarisatie te voorkomen, een zoektocht naar een gedeelde cultuur en een herijking van zeggenschap.

Tijdens de vragenronde aansluitend op Putters verhaal werd vooral ingezoomd op de vragen rond solidariteit en gedeelde cultuur. Daarbij bleek vanuit Putters een grote openheid om de verschillende elementen van zijn verhaal kritisch tegen het licht te houden en te laten verrijken en aanscherpen.