In de NRC zag ik de cartoon Fokke en Sukke zijn sociaal rechercheurs. Ze zitten allebei achter een laptop in gesprek met een cliënt. ‘Loopt u even met de laptop naar de badkamer!’, zegt Fokke. ‘Wel een gedoe zo’n controle via Zoom’, verzucht Sukke. De huidige beperkingen van toezicht, handhaving en naleving gevangen in één tekening. Maar hoe ziet de toekomst eruit?

Integrale controle, Blog Ingrid

Gezamenlijke actiedagen zijn een belangrijk onderdeel van de multidisciplinaire projecten die gemeenten en ketenpartners onder de vlag van de Landelijke Stuurgroep Interventieteams (LSI) uitvoeren. Maar samen een dag op pad om – onder meer – mensen thuis te bezoeken ligt in deze tijd natuurlijk gevoelig. Om het gemis van deze bezoeken op te vangen, dachten de partners de afgelopen periode na over alternatieven: mensen uitnodigen op een plek waar ze de RIVM-richtlijnen kunnen naleven, gesprekken per telefoon, Whatsapp of beeldbellen, meer waarnemingen ter plaatse, meer administratief onderzoek, etc.

Ook binnen het domein van Werk & Inkomen staan huisbezoeken op dit moment op een laag pitje. Toch kunnen handhavers een eind komen met acties als waarnemen, waar nodig uitnodigen op een veilige locatie én gebruiken van data. Zelf ben ik jarenlang actief geweest in de informatiehoek. Vanuit die blik zie ik dat veel gemeenten de aanwezige data nog niet optimaal benutten. Dat begint al bij de samenloopsignalen van het Inlichtingenbureau. Maar ook bij een vermoeden van fraude is er best veel mogelijk zonder buiten de juridische lijntjes te kleuren. Goed om daar in deze tijd bij stil te staan.

Het is niet helemaal onmogelijk om huis- en locatiebezoeken uit te voeren. In dringende gevallen is er zelfs weinig keus. Bij toezicht op de zorg en de kinderopvang zie ik ook de eerste reguliere locatiebezoeken, met de nodige voorzorgsmaatregelen, alweer plaatsvinden. Toezichthouders houden zich hierbij aan de nieuwe maatstaven voor onderling menselijk contact. Ook binnen de multidisciplinaire projecten en Werk & Inkomen vindt discussie plaats over het al dan niet uitvoeren van huisbezoeken. Aan zo’n bezoek ligt sowieso al de afweging ten grondslag of de inbreuk op iemands privacy proportioneel is. Daar komen nu overwegingen rond de gezondheid van alle betrokken bij. Terug naar normaal is zeker nog niet aan de orde. Ook weten we niet wat de toekomst brengt. Voorlopig zullen we dus flexibel moeten zijn in de uitvoering van toezicht en handhaving.  

Bovenstaande heeft allemaal vooral betrekking op controle en opsporing. En ja, die blijven nodig om hardnekkige overtreders en problemen aan te pakken en de samenleving bijvoorbeeld te laten zien dat fraude niet loont. Blijven we als gemeenten slim gebruikmaken van de methoden die we nu uit nood (meer) gaan gebruiken en ontdekken, dan kunnen we dat nog effectiever doen. Toch laat deze crisis wat mij betreft ook eens te meer zien hoe belangrijk preventie is. Nee, het biedt geen acute oplossing voor de huidige handhavingsproblemen. Maar deze vreemde tijd is wel een mooi moment om ook preventie een nog prominentere plek te geven.

Preventie berust in mijn ogen op vier pijlers. De eerste is de preventieve werking die uitgaat van controle en sanctionering van overtredingen. Voor het voorkomen van deze overtredingen is verder een alerte poort tot de voorzieningen nodig, waarmee we fouten en fraude zoveel mogelijk buiten de deur houden. De derde pijler draait om heldere voorwaarden waarop je later in voorkomende gevallen kunt handhaven. Onder de vierde pijler ligt het idee dat de meeste mensen en organisaties deugen. Maar om de regels te kunnen naleven moeten zij de soms lastige regels begrijpen. Daar moeten we hen bij helpen. Het is de moeite waard het gebied van nalevingsgericht communiceren – met elementen uit de gedragsbeïnvloeding – als gemeenten verder te ontginnen.

Portretfoto Ingrid Hoogstrate

Ik daag gemeenten uit om mee te denken over nieuwe manieren van werken binnen zowel opsporing als preventie én om deze ideeën via VNG Naleving te (laten) delen met andere gemeenten. Laten we de goede dingen uit deze crisis vooral meenemen naar een nieuw normaal voor toezicht en handhaving.

Ingrid Hoogstrate