Het rapport ‘Een wereld te winnen | Over zorgfraude Wmo 2015 en Jeugdwet’ legt een groot aantal methoden bloot waarmee malafide zorgaanbieders frauderen. In een serie artikelen gaan gemeenten in op een van deze zogenoemde fraudetactieken en hun fraudeaanpak. Deze keer is het de beurt aan Zaanstad.

Zorgfraude in Zaanstad, Peter van Doorn

Net als veel andere toezichthouders herkent Peter van Doorn de bevindingen in het veelgelezen rapport over zorgfraude. ‘Het rapport schetst helder hoe de fraude ontstaat en sluit aan op hoe wij dat al een paar jaar ervaren.’ Als Coördinator Rechtmatigheid Wmo en Jeugdwet bij de gemeente Zaanstad is Peter ook zeer te spreken over de stevige aanbevelingen. Daar blijkt duidelijk uit dat de aanpak van zorgfraude draagvlak nodig heeft vanuit bestuur en organisatie. Toezicht is bij veel gemeenten vooral opgezet vanuit de uitvoering. Maar om echt door te kunnen pakken is volgens het rapport breed draagvlak nodig binnen de hele organisatie.

Afschuiven van de schuld

In Zaanstad is Peter samen met een toezichthouder rechtmatigheid en een voor kwaliteit verantwoordelijk voor het (ontwikkelen van) toezicht. Gaat het over doorpakken, dan doelt hij zelf nadrukkelijk ook op preventie. Het belang hiervan komt onder meer naar voren bij aanbieders die de schuld van onrechtmatigheden proberen af te schuiven. ‘Ik zal een voorbeeld geven’, zegt Peter. ‘Uit onderzoek blijkt dat een pgb-aanbieder van huishoudelijke hulp de hele administratie van een cliënt heeft overgenomen, inclusief gebruik van DigiD. Natuurlijk accepteren we dit niet. Maar op de vraag waarom geeft hij aan dat de cliënt het zelf niet kan. De schuld hiervan legt hij bij de gemeente. Die heeft deze niet-vaardige cliënt tenslotte een pgb verstrekt en komt na twee jaar ineens met vragen. Daar heeft hij natuurlijk wel een punt.’

In Zaanstad lag de focus in het begin van het toezicht heel erg op pgb, maar Peter ziet een verschuiving naar ZIN. Kijkt hij terug, dan beseft hij dat ook hier altijd al sprake was van onrechtmatigheden. ‘En ook hier komen we aanbieders tegen die de schuld proberen af te schuiven. Er zijn aanbieders van begeleiding en huishoudelijke hulp die alles doen voor de cliënt, tot het openmaken van de post en fungeren als tolk richting gemeente aan toe. We zien dit met name bij wat grotere aanbieders die ondersteuning bieden aan inwoners met wat lagere indicaties. Niet zelden zijn die de taal niet machtig. Het is dan relatief eenvoudig om veel zaken van deze cliënten over te nemen. Wat deze aanbieders dan weer niet doen, is werken met SMART-geformuleerde doelstellingen of evalueren van de ondersteuning. Spreken we ze hierop aan, dan luidt hun verweer dat de indicatiesteller dat ook niet doet en hun ook nooit vragen stelt. Nu pleit dat hen natuurlijk niet vrij om het zelf dan ook maar niet te doen. Het leidt er wel toe dat wij ervoor pleiten dat onze consulenten net zo kritisch kijken naar ZIN-indicaties als ze inmiddels doen bij pgb en minder routinematig herindiceren.’

‘Deur dichtdoen en een bel installeren’

Volgens Peter is het afschuiven van schuld een heel eenvoudig mechanisme. Als gemeente kun je eigenlijk alleen maar zorgen dat je beschuldigingen kunt pareren. Daarvoor zal je vooraf goed onderbouwde plannen moeten maken, waarin vrij exact staat wat je wel en niet van een aanbieder verwacht. Peter ziet hier nog wel wat beren op de weg. ‘Wij werken met arrangementen waarin we aanbieders veel bewegingsvrijheid geven om te doen wat nodig is. Heel goed natuurlijk. De keerzijde is dat we aanbieders ook de ruimte geven om níet te doen wat nodig is. Zo is het heel eenvoudig om – in de ogen van de aanbieder – te lage tarieven, te compenseren door minder uren zorg te leveren.’

Om het werken op basis van vertrouwen grotendeels overeind te houden, ziet Peter de noodzaak voor een slot op de poort. ‘De deur staat nu op een kier. Daar glippen soms aanbieders door naar binnen die je niet binnen wilt hebben. Willen we dat voorkomen, dan moeten we de deur dichtdoen en een bel installeren.’

Proces Zaanstad

Peter ziet ook dat toezicht nog te vaak wordt gezien als fraudeonderzoek. In die optiek loop je continu achter de feiten aan. Zonder een goed proces aan de voorkant, is het lastig om fraude te voorkomen of in een later stadium de juiste handhavingsinstrumenten te vinden. ‘We zijn nu bezig met een handelingskader voor onze consulenten. Hoe stel ik de juiste vragen? Hoe ziet de omgeving van de cliënt eruit? Wie is zijn vertegenwoordiger? Waar kan ik terecht met mijn onderbuikgevoelens? Dat soort vragen. Ook startten we een campagne om ons meldpunt extern én intern onder de aandacht te brengen.’

Peter en zijn team kijken ook naar inkoop- en contractmanagement. ‘We doen bijvoorbeeld een pilot waarin we onderzoeken of we tijdens een aanbestedingsprocedure de wet Bibob kunnen toepassen bij een aantal aanbieders van beschermd wonen. Zo voorkomen we in ieder geval dat we in zee gaan met criminelen. En kunnen we dit instrument straks breder inzetten, dan gaat daar echt een preventieve werking vanuit.’

Inmiddels is wel duidelijk dat draagvlak, positionering en capaciteit belangrijke voorwaarden zijn voor een ge(s)laagde aanpak van zorgfraude. Peter: ‘Wij kijken nu of we op basis van het rapport een onderbouwd voorstel voor meer capaciteit kunnen maken. Dat is nog best ingewikkeld, omdat we geen businesscase hebben. We stoppen weliswaar onrechtmatigheden, maar terugvorderen is vooralsnog lastig. Toch kunnen we in wezen elk benadelingsbedrag verdubbelen. Elke euro die een zorgaanbieder ontvangt en niet besteedt aan de cliënt, moeten we nog een keer uitgeven. We willen de cliënt immers wel goed helpen.’

Toezicht is dus belangrijk om kwetsbare cliënten te beschermen tegen zorgaanbieders met dollartekens in hun ogen. Deze zienswijze helpt ook om het belang van toezicht bij bestuurders, die logischerwijs kijken vanuit de zorgkant, hoog op de agenda te krijgen. Van daaruit kan toezicht door de hele organisatie heen sijpelen. In Zaanstad ziet Peter dat de wil er echt is. ‘Bij bestuur, beleidsmakers, mijn collega’s aan de poort. We hebben ook best al wat dingen ingericht. Mijn ambitie is om te zorgen dat we nu ook door kunnen pakken. Het rapport komt daarbij goed van pas.’

Meer informatie

Op onze site vindt u meer informatie over het rapport Een wereld te winnen. Voor het inrichten en uitvoeren van preventie, toezicht en handhaving in uw eigen gemeente, kunt u gebruikmaken van de nieuwe Routekaart Toezicht, Handhaving en Naleving | Wmo 2015 en Jeugdwet. Wilt u vrijblijvend sparren of heeft u behoefte aan face-to-face-ondersteuning? Neem dan contact op met onze adviseur in uw regio.