De democratische rechtsstaat, een essentieel fundament van onze samenleving, staat onder toenemende druk. In deze week van de rechtsstaat 2025 publiceren we een essay waarmee we gemeenten vragen om te reflecteren op hun eigen mogelijkheden om de grenzen van die democratische rechtsstaat te bewaken.
Lees het essay Gemeenten binnen de democratische rechtsstaat (pdf, 274 kB)
Lokale overheden maken een essentieel onderdeel uit van de democratische rechtsstaat. Gemeenten staan immers als eerste overheid het dichtst bij de belevingswereld van hun inwoners en zijn het diepst geworteld in de maatschappij.
Laat weten hoe u erover denkt
We zijn benieuwd hoe gemeenten aankijken tegen hun eigen mogelijkheden en aan welke kennis en ondersteuning zij mogelijk behoefte hebben. We ontvangen dan ook graag uw reacties op het essay, via rechtsstaat@vng.nl.
Waarom aandacht voor de democratische rechtsstaat?
De aandacht voor de democratische rechtsstaat is in het afgelopen decennium sterk toegenomen door de toeslagenaffaire en de schade van de gaswinning in Groningen. Verschillende commissies hebben hierop uitgebreid gereflecteerd. Daaruit blijkt dat het versterken van de democratische rechtsstaat voortdurende inspanningen van de overheid vereist op het gebied van transparantie en verantwoordelijkheid van het openbaar bestuur met betrokkenheid van de samenleving.
Hoe kunnen gemeenten zelf de grenzen van de democratische rechtsstaat bewaken?
De mogelijkheden voor gemeenten hebben we in verschillende perspectieven uiteengezet, waaronder:
- Ambtenaren hanteren juridische en ethische normen
- Politieke ambtsdragers gaan bewust om met politieke druk en invloeden
- Inwoners hebben een volwaardige positie ten opzichte van de gemeente
- Raad, college en ambtelijke organisatie nemen hun verschillende rollen bewust in
In het essay staan concrete mogelijkheden voor gemeenten om deze perspectieven in te vullen.
Wat hebben gemeenten van de rijksoverheid nodig?
Dit kunnen gemeenten niet alleen. Daarom hebben we het essay ook als ongevraagd advies naar de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (pdf, 209 kB) gestuurd en benoemd dat gemeenten de rijksoverheid nodig hebben om maatschappelijke veranderingen zoveel mogelijk te beheersen, instituties bij elkaar te houden door respect te hebben voor elkaars rol en verantwoordelijkheid en te zorgen voor samenhangende, consistente en duidelijke wet- en regelgeving.
Update december 2025: reactie minister van BZK
De minister van BZK heeft bevestigd dat gemeenten op uiteenlopende manieren (kunnen) bijdragen aan de democratische rechtsstaat. Hij wil samen met de VNG vooral (blijven) inzetten op onder meer een volwaardige positie van burgers ten opzichte van het gemeentebestuur, een betere aantrekkelijkheid van het raadslidmaatschap en leergangen voor democratisch samenspel door politieke ambtsdragers en rechtsstatelijk handelen door juristen. Zie reactie BZK op essay Gemeenten binnen de democratische rechtsstaat (pdf, 1,4 MB).