Niet wijken voor bedreigingen

VNG Magazine nummer 18, 23 november 2018

Auteur: Leo Mudde | Beeld: Woerden.tv

Anonieme bedreigingen op sociale media, een auto die voor de woning in brand wordt gestoken, regelrechte doodsbedreigingen. De dreigementen aan het adres van burgemeesters worden steeds heftiger. Toch staan nog altijd voldoende mensen op als zich ergens een vacature aandient. Wat bezielt ze? VNG Magazine vroeg het aan een aantal nieuwkomers in het vak.

Burgemeester Victor Molkenboer van Woerden werd vorig jaar zomer met de dood bedreigd.
 
Helmond, Waalre, Rucphen, Hoogeveen, Emmen, Voerendaal, Laarbeek, Haarlem. Het zijn voorbeelden van gemeenten waarvan de laatste jaren de burgemeesters zijn bedreigd. Het rijtje blijft groeien, vorige maand nog werden Hilversum en Koggenland eraan toegevoegd.
Onderzoeksbureau Pro Facto berekende in september 2017 dat een kwart van de burgemeesters weleens is bedreigd. En recent publiceerde NRC Handelsblad een overzicht van gemeenten waar sinds 2008 burgemeesters en/of wethouders zijn bedreigd: 25 stuks. In hetzelfde artikel zei de Groningse hoogleraar algemene rechtswetenschap Jan Brouwer dat het aantal bedreigingen misschien niet zo snel stijgt, maar de ernst ervan wel degelijk toeneemt: ‘Lokale politici bedreigen, is van alle tijden. Maar met de dood, en dusdanig dat ze moeten onderduiken? Dat is iets van de laatste jaren.’ Brouwer zag een relatie met de veranderde rol van de burgemeester, van lintjesknipper tot bestrijder van zware criminaliteit.

Wat bezielt mensen nog om te solliciteren naar een burgemeesterschap? VNG Magazine maakte een rondje langs kandidaten die nog niet zo lang geleden een sollicitatiebrief naar de commissaris van de Koning stuurden en nu op het punt staan te worden benoemd op hun eerste ‘echte’ burgemeesterspost.

Kleine gemeente
‘Die bedreigingen, dáár kies je niet voor’, zegt Ester Weststeijn, nu nog concerncontroller in Pijnacker-Nootdorp maar vanaf 14 februari burgemeester van Rozendaal, met 1600 inwoners na de eilanden Vlieland en Schiermonnikoog de kleinste gemeente van Nederland. Die kleinschaligheid is geen garantie dat zij straks niet wordt bedreigd, beseft ze. ‘Pas nog maakte de burgemeester van Koggenland bekend dat hij via sociale media is bedreigd. Dat is toch ook een relatief bescheiden gemeente, maar kennelijk is dat geen graadmeter.’
De vraag wat haar bezielde, vindt ze wel begrijpelijk. ‘Als je ook leest dat de burgemeester van Haarlem voor een overleg met zijn wethouders zwaar werd bewaakt door agenten in kogelwerende vesten, dan kan ik me levendig voorstellen dat het effect daarvan op burgemeesters en hun naasten zeer groot is.’
Toen Weststeijn haar sollicitatiebrief schreef, was dit aspect van het ambt voor haar niet aan de orde. ‘Natuurlijk heb ik nagedacht over de schaduwkanten, maar het is net als bij een verkeersongeluk: dat overkomt je buurman of je collega, maar mij niet... want ík kan wel goed autorijden.’ In de gesprekken met de commissaris van de Koning en de vertrouwenscommissie uit de raad van Rozendaal zijn de donkere kanten van de functie wel aan bod gekomen, zegt Weststeijn. ‘Vooral de integriteit, daar moet je in een kleine dorpsgemeenschap als Rozendaal bewust stil bij staan. Dat is voor mij nu belangrijker dan bedreiging of intimidatie.’

Dat overkomt je collega, maar mij niet

Glazen huis
Cora-Yfke Sikkema wordt volgende maand geïnstalleerd als de nieuwe burgemeester van Oldambt. Nu is ze nog wethouder in Haarlem, de stad die vooral in het nieuws is met beelden van zwaarbewapende agenten voor het stadhuis. In de Haarlemse collegevergaderingen is uiteraard gesproken over de bedreigingen aan het adres van burgemeester Jos Wienen, maar toen ze solliciteerde was daarvan nog geen sprake. Het onderwerp heeft toen ook geen rol gespeeld bij haar motivatie, zegt ze.
Terwijl ze als wethouder via sociale media toch ook wel verwensingen ontving. ‘Zo ben ik vergeleken met Hitler, of iemand hoopte dat ik bij de aanleg van asfalt eronder zou worden gerold. Dergelijke opmerkingen zijn natuurlijk niet oké, maar ik sta stevig genoeg in mijn schoenen om daarmee om te gaan.’

Gesterkt
Wie als wethouder en locoburgemeester (van Emmen) wel bedreigd is, is Bouke Arends. Hij zat, op advies van het Openbaar Ministerie en de politie, zelfs drie weken ondergedoken in het buitenland. Die ingrijpende ervaring weerhield hem er niet van te solliciteren naar het burgemeesterschap van Westland. Hij zegt: ‘Ik ben door mijn ervaringen juist gesterkt in mijn overtuiging door te gaan in het openbaar bestuur. We moeten niet willen wijken voor bedreigingen. Doen we dat wel, dan wint de partij waarvan niemand wil dat ze wint.’
‘Vanzelfsprekend’ heeft Arends over zijn ervaringen gesproken met de Zuid-Hollandse commissaris van de Koning Jaap Smit en met de vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad van Westland. ‘Daarin is ook nadrukkelijk mijn opstelling zowel voorafgaand aan, als tijdens en na de bedreiging aan de orde geweest.’ Over de inhoud van die gesprekken kan Arends niets zeggen. Maar blijkbaar maakte hij indruk, want 18 december wordt hij in Westland geïnstalleerd.

Ik ben en blijf nieuwsgierig en onbevangen, maar ik ben niet naïef

Grote impact
Erica van Lente volgt in januari Han Noten op als burgemeester van Dalfsen. Bijna twee jaar geleden werd zij aangesteld als waarnemend burgemeester van Bedum. In die hoedanigheid heeft ze geen bedreiging of intimidatie meegemaakt. ‘Er zijn wel situaties geweest waarin inwoners verbaal vrij stevig hun ongenoegen uitten. Daaruit leer ik dat de vanzelfsprekende verhouding tussen overheid en samenleving niet meer bestaat. Niet altijd wordt meer geaccepteerd dat de gemeente de bevoegdheid heeft om op een bepaald beleidsterrein de kaders te bepalen.’
Dat bedreigingen een grote impact kunnen hebben op bestuurders, merkte Van Lente toen ze nog raadslid in Groningen was en collega-raadsleden dreigbrieven op hun privéadres ontvingen. ‘Dat zette mij aan het denken, vooral omdat er voor de bescherming van raadsleden niets was geregeld, nog minder dan voor wethouders en burgemeesters. Mede als gevolg hiervan wilde ik niet langer met mijn privéadres vermeld staan op internet in de gemeentegids. Ik ken verhalen van collega’s die thuis camera’s hebben hangen. Dat heeft uiteraard impact.’
Haar nieuwe gemeente Dalfsen staat bekend als relatief veilig, maar ze beseft dat je aan zo’n gemiddelde in de praktijk weinig hebt. ‘Het gemiddelde kom je in de werkelijkheid maar zelden tegen. Dus ik ben en blijf nieuwsgierig en onbevangen, maar ik ben niet naïef. Dat betekent dat ik me goed wil toerusten, bijvoorbeeld door de Wet Bibob en het Damoclesbeleid (de bevoegdheid van de burgemeester om drugspanden te sluiten, red.) te implementeren, voor zover dat niet al is gebeurd.’

Uitdagingen en kansen
Het burgemeesterschap zou niet moeten draaien om bedreigingen of intimidaties, maar om het vervullen van een spilfunctie in de samenleving, zegt Harald Bouman. Bouman, nu nog wethouder in Eemsmond, wordt deze maand geïnstalleerd als burgemeester van Noordoostpolder. De voorbeelden van bedreigde collega’s waren ook voor hem geen reden om af te zien van zijn sollicitatie. ‘Het zijn vooral de uitdagingen en kansen om voor mensen, bedrijven en organisaties iets te kunnen betekenen, die mij hebben gestimuleerd.’
Bouman vermoedt dat ‘nagenoeg alle bestuurders’ weleens te maken hebben gehad met ‘abnormaal taalgebruik’ aan hun adres, met name in de sociale media. ‘Door de veranderende manier van communiceren, zeggen mensen in hun emoties tegen bestuurders soms andere dingen dan ze hopelijk in hun eigen persoonlijke omgeving doen. Het is de kunst om met die personen het gesprek te blijven voeren.’
De afgelopen tijd heeft Bouman ‘gespard’ met mensen om hem heen en over dit onderwerp gesproken met huidige en toekomstige collega’s. Of dat een voldoende voorbereiding op het burgemeesterschap is? ‘Dat moet straks blijken. Mijn ervaring is dat mensen het waarderen als je authentiek en eerlijk bent. Ik kreeg tijdens mijn afscheid als wethouder een boekje met Chinese wijsheden, waaronder deze: “Een verstandig idee op het juiste moment is beter dan een harde les”. Je kunt voorbereiden wat je wilt, maar “het” gebeurt altijd anders of op een ander moment dan je verwacht.’

Ester Weststeijn, de aankomend burgemeester van Rozendaal, gaat binnenkort op de koffie bij de huidige burgemeester Jan Hendrik Klein Molekamp. ‘Dat lijkt me een goed moment om hem eens te vragen naar zijn ervaring met bedreigingen en intimidatie. Ik hoop, ook voor hem, dat hij daarover snel is uitgepraat.’

Netwerk Weerbaar Bestuur


Sinds april 2018 is er een Netwerk Weerbaar Bestuur waarin een groot aantal partners – waaronder de VNG, het Nederlands Genootschap van Burgemeesters en de beroepsverenigingen van raadsleden, wethouders, griffiers en gemeentesecretarissen – samenwerkt aan een veilig en integer bestuur. Dat doet het onder meer door het aanbieden en ontwikkelen van trainingen en cursussen.
Sinds de oprichting is onder de vlag van het Netwerk al het nodige van de grond gekomen: een preventieve woningscan voor bestuurders, een ondermijningsapp waarmee bestuurders antwoorden krijgen op vragen over (mogelijke) ondermijning, bijeenkomsten met experts over criminele beïnvloeding van het lokaal bestuur en een jaarlijkse ‘Nacht van de integriteit’ waarop bestuurders met elkaar en met experts in gesprek gaan.
Eind van dit jaar verschijnt het basisprogramma Persoonlijke veiligheid dat zich richt op nieuwe burgemeesters. Het bestaat onder meer uit een zelfscan, een intakegesprek met een vertrouwenspersoon en een veiligheidsgesprek met een expert inclusief een woningscan. Daarnaast omvat het een training over het omgaan met intimidatie en bedreiging.
Voor de ondersteuning van bestuurders na een incident is inmiddels een team met vertrouwenspersonen en experts casusgericht aan de slag. Dit team zal begin 2019 volledig operationeel zijn. Dan wordt ook het Contactpunt Weerbaar Bestuur gelanceerd, waarlangs politieke ambtsdragers snel in contact worden gebracht met vertrouwenspersonen en experts binnen het netwerk.

Protocol als ‘hitteschild’


De gemeente Hilversum hanteert een protocol hoe om te gaan met agressie tegen college- en raadsleden en fractiemedewerkers. Het kan goed dienen als model voor andere gemeenten, volgens VVD-raadslid Ruud Verkuijlen. Hij sprak hierover vorige week tijdens de VNG Bestuurdersdag in Utrecht.
Uitgangspunt van het protocol is dat agressie en geweld onacceptabel zijn en nooit worden getolereerd. Anders dan in eerdere protocollen heeft Hilversum ervoor gekozen de afweging over te volgen stappen niet langer bij het betrokken college- of raadslid te laten, maar over te laten nemen door de gemeente. Daarmee geeft de gemeente een krachtig signaal af (‘wie aan een van ons komt, komt aan ons allemaal’) en het voorkomt de situatie dat individuele bestuurders geen aangifte durven te doen. Dat doet de gemeentesecretaris of de raadsgriffier voor hen, namens de hele gemeente of gemeenteraad.
De eenduidige reactie (onacceptabel, zero tolerance) noemt Hilversum een ‘hitteschild’ waardoor de mensen die het betreft worden beschermd, uit de wind worden gehouden en hun werk kunnen blijven doen.