Minder stemmen (column André Krouwel)

Nummer 1, 2016


De PVV heeft gelijk. Via een motie poogde de anti-EU- en anti-immigratiepartij meer geld te krijgen voor gemeenten om het referendum in april te organiseren. De VNG berekende dat er 22 miljoen euro te weinig door Plasterk is overgemaakt naar het Gemeentefonds en de kans is groot dat gemeenten kosten zullen besparen door minder stemlokalen in te richten. Inmiddels heeft de minister 10 miljoen euro extra toegezegd, wat nog steeds 12 miljoen minder is dan gemeenten denken nodig te hebben. De PVV stelt terecht dat hierdoor de opkomst lager zal zijn. En dus ook de legitimiteit van de uitkomst. 

Dat is natuurlijk ook precies wat Plasterk en andere ministers beogen. Het referendum – formeel over een asso­ciatieverdrag met Oekraïne – is eigenlijk een verkapt referendum over de EU. De regering wil ook voorkomen dat het referendum een peiling wordt over het kabinet. Maar beide zijn onvermijdelijk.
Uit onderzoek blijkt dat kiezers bar weinig weten over de besluitvorming in Europa, omdat er niet veel over in de krant staat. En als er over de EU geschreven wordt, is de toon vaak negatief, wat bijdraagt aan een trend waarin steeds meer Nederlanders sceptisch of ronduit negatief staan tegenover het proces van Europese integratie. Zeker wat betreft de uitbreiding van Europa.

Daar komt bij dat de ­voortdurende financiële crisis, vooral zichtbaar door de problemen in Griekenland, de geringe economische groei en de bezuinigingen, kiezers bepaald niet optimistisch maakt over de capaciteit van ‘de politiek’ om hun situatie te verbeteren. 
Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat kiezers vooral worden gemobiliseerd door negatief conflictnieuws over Europa. De anti-Europese en Eurosceptische partijen – PVV, SP, SGP en ChristenUnie – zullen dit referendum dus vrij eenvoudig ‘winnen’. De twee sterkste pro-Europese argumenten – Europese eenwording brengt economische voorspoed en veiligheid – klinken bij de voortdurende economische crisis en de gewelddadige strijd aan de grenzen van Europa niet heel geloofwaardig.

Tegelijkertijd laat onderzoek zien dat door de uitgebreide media-aandacht over de crises in Oekraïne en Syrië, veel kiezers vinden dat Europa krachtiger moet optreden om de economische malaise op te lossen, om EU-landen te beschermen tegen Rusland en IS en om de vluchtelingenstromen in te dammen. Die tegenstrijdigheid in de hoofden van kiezers – ze willen tegelijkertijd ‘meer en minder’ Europa – is de context waarin dit referendum gaat plaatsvinden.

Alle traditionele partijen hebben een groot probleem. Toen de media aandacht besteedden aan standpunten van deze traditionele partijen op EU-gerelateerde issues tijdens de Europese verkiezingen in 2014, verloren zij kiezers. Partijen die zich vaak en duidelijk uitlieten over Oekraïne werden door de kiezers afgestraft. Onderzoekers concluderen dat de EU een wedge issue is waar je gegarandeerd een deel van je kiezers mee kwijtraakt als je er luid en duidelijk een standpunt over inneemt. 

Dit gold niet voor de PVV, in plaats van kiezers af te schrikken, won deze partij juist als zij in het nieuws kwam. Dat heeft het kabinet blijkbaar goed begrepen en zwijgt nu liever. U moet dat ook allemaal weten als u straks de straat opgaat voor de referendumcampagne. Of blijft u ook liever thuis?

André Krouwel, Politicoloog VU en wetenschappelijk directeur Kieskompas, andre.krouwel@vu.nl, @AndréKrouwel