Eberhard van der Laan (1955-2017): de juiste man op het juiste moment

Auteur: Jan-Jaap van den Berg | Beeld: gemeente Amsterdam

Hoewel de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan al langer gold als sterke bestuurder, nam zijn populariteit na het bekend worden van zijn ongeneeslijke ziekte bijna mythische proporties aan. Waarin school het geheim van de ‘beste burgemeester van de wereld’?
 


Jongeren die hun burgemeester via YouTube beloven om op het rechte pad te blijven, honderden mensen die gezamenlijk een op grote schermen vertoond televisie-interview met Van der Laan bekijken, een menigte die zich voor de ambtswoning verzamelt om hun burgermeester toe te juichen. Amsterdam, traditioneel een rebelse stad waar gezagsdragers spitsroeden moeten lopen, vereerde Eberhard van der Laan als een held in de categorie Cruijff en Mandela. Het was een fascinerend schouwspel, voer voor massapsychologen.

Amsterdam kent een ‘empathisch overschot’, zo sprak een gemeenteambtenaar in 2016, toen de hoofdstad Syrische vluchtelingen een warm welkom bereidde, terwijl elders gemeentehuizen belaagd werden door woedende demonstranten. De massale en hartverwarmende steunbetuigingen aan de ongelukkige Ajax-voetballer Nouri lijken dit te bevestigen. Amsterdam is – in de woorden van Van der Laan zelf – ‘de liefste stad van de wereld’.

Amsterdam is – in de woorden van Van der Laan zelf – de liefste stad van de wereld

Het is waar dat onze hoofdstad, dankzij de exploderende huizenprijzen, haar rauwe rafelrandjes heeft verloren. Op het Centraal Station hangen allang geen hordes junks meer rond en fietsers stoppen nu voor rood. De grachtengordel stemt tegenwoordig vooral op ‘lieve partijen’ als GroenLinks, D66 en de Partij voor de Dieren. Toch lijkt dit soort observaties geen bevredigende verklaring voor de ongekende populariteit van de PvdA’er Van der Laan. Vermoedelijk speelt ook de afnemende betekenis van politieke partijen een rol. De behoefte aan inspirerende leidersfiguren groeit, waarbij het individuele optreden en de persoonlijkheid van de bestuurder meer gewicht krijgen.

Op de voorgrond

Burgemeesters hebben een breed takenpakket, waarin lang niet alles even zichtbaar is voor het grote publiek. Maar in een crisissituatie treedt een burgemeester nadrukkelijk op de voorgrond. Een doortastende burgemeester pakt de regie en kan (tijdelijk!) aan landjepik doen in de portefeuilles van zijn wethouders. Zichtbaar adequaat handelen bij een ramp kan een burgemeester in korte tijd veel gezag opleveren bij de bevolking.

Eberhard van der Laan was zo’n burgemeester. Begin juli 2010 werd hem de ambtsketen omgehangen. Al in zijn eerste werkweek moest hij vol aan de bak om de door honderdduizenden bezochte WK-huldiging van Oranje op het Museumplein in goede banen te leiden. Vóór het jaar voorbij was, kreeg Van der Laan met het afschuwelijke kindermisbruikzaak van Robert M. zijn eerste ramp voor de kiezen.

Echt rustig werd het daarna nooit – in Amsterdam is er immers altijd wat

Echt rustig werd het daarna nooit – in Amsterdam is er immers altijd wat. Zoals de moord op juwelier Fred Hund (2010), een uit de hand gelopen kampioenshuldiging van Ajax en de op het Beursplein bivakkerende Occupy-beweging (2011). In 2013 vond in Amsterdam een met protesten omkleed bezoek plaats van de Russische president Poetin, plus een feestelijke, maar organisatorisch complexe kroning van Willem Alexander. In 2014 bezocht Barack Obama het Rijksmuseum, in 2015 volgde een langdurige bezetting van een universiteitspand. Dan waren er nog slepende kwesties rond onder meer Zwarte Piet, uitgeprocedeerde asielzoekers en de zogeheten ‘mocro-maffia’.

Zelf sturen

Crisismanagement bleek een dagtaak. Maar de onverschrokken en daadkrachtige Van der Laan legde de lat hoger. Deze burgemeester wilde zelf sturen. Dat was soms even wennen voor wethouders en ambtenaren. Waar Job Cohen altijd veel ruimte had geboden voor ambtelijke suggesties en adviezen, verlangde Eberhard van der Laan vaker ambtelijke uitwerkingen van zijn eigen opvattingen.

Misschien het beste voorbeeld van een ‘eigen’ burgemeestersproject was de breed opgezette en langjarige ‘top-600’-aanpak van criminele, overlastgevende jongeren. Dit project kwam in 2011 uit de koker van Van der Laan zelf, en hij is zich hier in de jaren daarna nadrukkelijk mee blijven bemoeien.

Zijn verleden als advocaat kwam hem daarbij uitstekend van pas. Nu is juridische kennis altijd handig voor bestuurders. Maar Van der Laan kon bovendien nog zijn jarenlange ervaring als mediator aanwenden tijdens slepende onderhandelingen met in Amsterdam altijd talrijk aanwezige lastpakken als principiële ‘andersglobalisten’, wantrouwende krakers en verongelijkte antiracisten. Van der Laan was in staat om authentiek en met humor contact te maken met de meest uiteenlopende soorten inwoners.

Van der Laan was de juiste man op het juiste moment

Lange aanloop

Het is niet algemeen bekend dat het succesvolle burgemeesterschap van Eberhard van der Laan een lange aanloop heeft gehad. Bij zijn aantreden in 2010 herinnerden Amsterdammers zich nog wel dat Van der Laan voorheen zelf in de gemeenteraad had gezeten. Dat de nieuwe burgermeester in feite al sinds de jaren zeventig politiek actief was in de stad, wist lang niet iedereen.

Van der Laan woonde sinds 1975 in Oud-West, werkte als PvdA-vrijwilliger in die buurt en was assistent van de befaamde woningbouwwethouder Jan Schaefer. Hij kende Amsterdam op z’n duimpje. Gedurende die roerige jaren zeventig was de PvdA oppermachtig, maar ook diep verdeeld in elkaar fel bestrijdende vleugels. De jonge werkstudent Eberhard laveerde tussen de diverse radicale en meer gematigde sociaaldemocraten. Van der Laan zou raar opgekeken hebben als iemand hem toen had verteld dat hij degene zou zijn die, enkele decennia later, als burgemeester opdracht zou geven om de allerlaatste kraakpanden in Amsterdam te ontruimen.

De tijden zijn veranderd en van de vroeger zo machtige PvdA is weinig over. Maar Eberhard van der Laan was de juiste man op het juiste moment. Waar voorgangers als Van Hall (helemaal) en Polak (bijna) kopje-onder gingen in stormachtige protestbewegingen van provo’s en krakers, had Van der Laan de tijdgeest mee. Vandaag de dag heeft de stad veel van zijn rebelse karakter verloren. Amsterdammers ergeren zich aan overlast van bierfietsen en toeristen en lachen criminaliteit niet meer weg. Dat voelde Van der Laan haarfijn aan.

Maar hoeveel werk hij ook maakte van zijn ‘top-600’-project, hij werd geen burgemeester voor wie alles draaide om openbare orde en veiligheid. Wel presenteerde Van der Laan zich, ook in zijn uitingen, net een slagje anders en minder ‘soft’ dan zijn PvdA-voorgangers Van Thijn, Patijn en Cohen. Ook Eberhard van der Laan onderkende het grote belang van ‘de boel bij elkaar houden’, zeker in tijden van etnische spanningen en internationaal oprukkend islamitisch fundamentalisme.

Jan-Jaap van den Berg is politicoloog en was werkzaam voor het Centrum voor Lokaal Bestuur, de bestuurdersvereniging van de PvdA.