Commissievoorzitter Peter Heijkoop over tekort BUIG: ‘Ergste kou is uit de lucht, maar het blijft spannend’

VNG Magazine nummer 18, 23 november 2018

Auteur: Leo Mudde | Beeld: Ronald van den Heerik

Het ging er soms stevig aan toe in de kamer van SZW-staatssecretaris Tamara van Ark, als ze de VNG op bezoek had om te praten over de tekorten op de bijstand. Maar uiteindelijk zijn ze eruit gekomen. ‘Het Rijk moest ons wel tegemoetkomen.’ 


De donkere wolken die lang het gesprek tussen de gemeenten en het kabinet-Rutte III overschaduwden, lijken weg te trekken. Het is nog geen halfjaar geleden dat de gemeenten, in vergadering bijeen in Maastricht, moties aannamen die er niet om logen. Onderwerp: de financiële tekorten in het sociaal domein. Sindsdien pendelden de voorzitters van de VNG-commissies druk heen en weer tussen hun eigen gemeenten en Den Haag. En hoewel nog niet alle plooien zijn gladgestreken – de tekorten op het jeugddossier zijn in veel gemeenten nog torenhoog – adviseert de VNG voor de komende ledenvergadering, 30 november in Utrecht, toch samen met het kabinet te blijven optrekken en te zoeken naar oplossingen voor structurele problemen.

Een van die lokale bestuurders die de weg naar Den Haag inmiddels bijna blindelings kunnen vinden, is Peter Heijkoop, wethouder voor het CDA in Dordrecht en beoogd voorzitter van de VNG-commissie Participatie, Schuldhulpverlening en Integratie. Hij mocht met staatssecretaris Tamara van Ark van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de strijd aangaan over de tekorten op de Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen Gemeenten, onder lokale bestuurders beter bekend onder haar afkorting BUIG – het budget waaruit de gemeenten de bijstandsuitkeringen betalen.

Stevige motie

Als portefeuillehouder sociale zaken voor de Drechtsteden zat dit onderwerp hem in 2017 al hoog. ‘Wij presteerden in de Drechtsteden aantoonbaar goed op de uitstroom van uitkering naar werk en tóch hadden we enorme tekorten. En wij niet alleen, dat gold voor heel veel gemeenten. Dat klopte niet, in de wet staat ook gewoon dat gemeenten toereikende middelen moeten ontvangen om de bijstand te kunnen betalen.’
Namens een groot aantal gemeenten diende Heijkoop dat jaar op het VNG-congres een stevige motie in. Naar aanleiding daarvan onderzocht de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) waar die tekorten door werden veroorzaakt. De ROB concludeerde dat de raming van het macrobudget voor de bijstand niet deugde. Geen wonder dus dat gemeenten zelf veel moesten bijpassen. 
Heijkoop zat aan de onderhandelingstafel bij Van Ark, met dat ROB-advies in de hand. ‘We hebben de tekorten laten objectiveren door de ROB en daar kun je dan lang en breed over praten, feit is dat het Rijk ons tegemoet moest komen.’

Gelijkwaardigheid

Twee van de drie aanbevelingen uit het ROB-advies werden al snel door Van Ark overgenomen. ‘De ramingen moesten transparanter worden en gemeenten moeten worden betrokken bij de beleidseffecten. Van Ark begreep dat ze daaraan tegemoet moest komen. Dat past ook in de visie van het Interbestuurlijk Programma: samen optrekken op basis van gelijkwaardigheid. Als wij weten waar we aan toe zijn, kunnen we beter anticiperen op schommelingen in het budget.’
Op dit moment zijn kabinet en gemeenten volgens Heijkoop met elkaar ‘in constructief overleg’ over de uitwerking van de ROB-aanbevelingen. ‘Maar we zijn er nog niet. Voor eind november, dus voor de buitengewone algemene ledenvergadering van de VNG, moet daar invulling aan zijn gegeven.’

Als VNG willen we op onderdelen wel harmoniseren, maar niet op de beleidsvrijheid

2016 en 2017

De meeste discussie ging over de compensatie die gemeenten moeten krijgen voor de tekorten in de jaren 2016 en 2017. ‘Uiteindelijk zijn we ook daar uitgekomen’, zegt Heijkoop. ‘Wat niet betekent dat we de komende jaren de vinger niet aan de pols moeten houden.’
De BUIG-discussie lag ook de staatssecretaris zwaar op de maag, vermoedt hij. ‘Dit speelde al sinds de periode van haar voorganger Jetta Klijnsma, er zat geen enkele beweging in.’
Heijkoop had, als nieuwe woordvoerder namens de VNG, de wens om hier op een ‘constructieve manier’ uit te komen. ‘Je wordt geen commissievoorzitter om elk jaar te gaan ruziën over een BUIG-tekort. Ik wil deze discussie daarom verbinden aan een gezamenlijke agenda voor de toekomst: wat wil het kabinet samen met de gemeenten bereiken en waar hebben gemeenten het Rijk voor nodig om mensen beter aan het werk te helpen, om aan de slag te gaan met schuld en armoede, om de werkgeversdienstverlening te verbeteren?’
Van Ark is transparant geweest in haar afwegen, zegt hij. ‘Bij het maken van haar keuzes heeft ze het belang van de gemeenten voor ogen gehouden. Die krijgen de regie over de besteding van de tientallen miljoenen om de arbeidsmarkt te verstevigen. Dat had ze ook op een andere manier kunnen doen. En ze besloot de loondispensatie niet uit te voeren, hoewel die wel in het regeerakkoord staat. Als gemeenten liepen wij daar ook tegen te hoop, daar heeft ze echt haar nek voor uitgestoken.’

Wethouders

Tamara van Ark was in een vorig leven wethouder. Net als de ministers Hugo de Jonge (VWS), die ook vaak aan tafel zit met de VNG als het over het sociaal domein gaat, en Kajsa Ollongren (BZK) als coördinerend minister voor gemeenten. Dat merkte je, volgens Heijkoop. ‘Zij weten dat wij als lokaal bestuurders moeten kunnen uitleggen wat er is besproken en dat het belang van de gemeenten duidelijk moet zijn. Zeker in deze lastige tijd van tekorten in het sociaal domein, maar ook met het oog op de opgaven bij bijvoorbeeld de energietransitie en de woningbouw.’
Tot medio september zaten de besprekingen nog muurvast. ‘We kwamen er niet uit. Naast de discussie over de BUIG-tekorten van 2016 en 2017 bleven ook de gesprekken die Sven de Langen voerde over de tekorten in de jeugdzorg ingewikkeld. Toen hebben we het gesprek breder getrokken en benadrukt dat dit ging over de samenwerking op het gehele interbestuurlijk bestuursprogramma.’
De VNG-delegatie maakte duidelijk dat een patstelling consequenties zou hebben voor de andere dossiers. Heijkoop: ‘BZK pakte toen de regie en er kwamen nieuwe oplossingsrichtingen, daarna konden we verder.’

Spannend

De kou mag dan grotendeels uit de lucht zijn, de komende maanden gaan nog wel spannend worden, verwacht Heijkoop. ‘Straks gaat het over de inhoud. Gemeenten zijn erg bezig met hun eigen beleidsruimte, de samenwerking in de regio en experimenten met de bijstand. Tegelijkertijd merk je dat er vanuit het ministerie behoefte is om bepaalde zaken te harmoniseren. Daar gaat spanning ontstaan. Als VNG willen we op onderdelen wel harmoniseren, maar niet op de beleidsvrijheid. Dat wordt ons belangrijkste gesprek. Als we daar goed uitkomen, hebben we straks een beter functionerende werkgeversdienstverlening, waarbij recht wordt gedaan aan het feit dat de arbeidsmarkt in Oost-Friesland echt heel anders is dan die in bijvoorbeeld de regio Den Haag.’
De VNG gaat de scherpte weer opzoeken in het gesprek met het kabinet, maar nu op de inhoud, zegt Heijkoop. ‘En dat is prima, want er is nog veel te doen en uiteindelijk willen we hetzelfde, namelijk mensen laten meedoen en de arbeidsmarkt, juist voor onze inwoners die nu nog langs de kant staan, beter laten functioneren.’