Commentaar: Breuken in de tijd

VNG Magazine nummer 1, 25 januari 2019

Wist u dat onze vereniging honderd jaar geleden bijna twaalfhonderd leden telde? Door de herindelingen zijn er sinds dit jaar nog maar 355 gemeenten. Voor het fijnmazig netwerk van een eeuw geleden zijn allerlei regionale, thematische en maatschappelijke samenwerkingen in de plaats gekomen.

Dat kun je bestuurlijke drukte noemen. Maar je kunt ook zeggen dat de kracht van Nederland is dat wij ons steeds weer aanpassen aan de tijd. Dat we er altijd weer in slagen om met nieuwe vormen een sterk weefsel te creëren. Een weefsel tussen overheden onderling, tussen overheden en inwoners en tussen overheden en maatschappelijke organisaties, inclusief het bedrijfsleven.

De kracht van Nederland zit ’m in de manier waarop we omgaan met verschillen. De kracht zit ’m in onze democratische kwaliteit. En tegelijkertijd zit daar ook de kwetsbaarheid van Nederland. Ons vermogen tot fijnmazige samenwerking kan ertoe leiden dat we verschillen wegpraten. Of dat we niet willen inzien dat er ook een grens zit aan de verschillen die we willen aanvaarden. En dan ontstaan er ineens breuken in de tijd.

De kracht zit ’m in de manier waarop we omgaan met verschillen

2002 was zo’n moment, toen Pim Fortuyn vanuit het niets 17 zetels in de gemeenteraad van Rotterdam kreeg, minister-president wilde worden, vlak voor de Tweede Kamerverkiezing werd vermoord en toen toch nog 26 Kamerzetels behaalde. Er bleek een veenbrand te woeden en sommigen meenden die avond van de moord dat ook in Nederland een opstand zou kunnen uitbreken.

De geschiedenis zal leren of de beweging van de gele hesjes, die nu in Frankrijk de gemoederen bezighoudt, later ook zal worden gezien als een breuklijn. Hun boodschap is diffuus, maar ze lijken erop te willen wijzen dat sommige mensen zich aan de zijlijn voelen staan. Zij hebben het gevoel niet gehoord te worden en niet te mogen delen in vrijheid, rechtvaardigheid en welvaart.

In zijn onlangs verschenen essay Groter denken, kleiner doen wijst ook Herman Tjeenk Willink op een aantal problemen die leiden tot de uitholling van onze democratische rechtsstaat. Zo signaleert hij dat een duidelijke visie op het openbaar bestuur ontbreekt. En dat van de overheid in steeds sterkere mate verwacht wordt dat ze opereert als een groot bedrijf: kostenefficiënt. Maar dat staat haaks op het wezen van de democratische rechtsstaat. Dat staat haaks op onze democratische kwaliteit.

Wat mij betreft, zijn gemeenten en hun inwoners een van de belangrijkste tegenwichten tegen deze uitholling. En daarom is het zo belangrijk dat wij als VNG bepalen wat onze rol hierbinnen is. Wat zien we als we kijken naar de toekomst? De meerjarenvisie voor 2020-2024 is hierbij een belangrijk hulpmiddel. Samen kunnen we breuken in de tijd voorkomen. Samen zorgen we ervoor dat onze inwoners zich gehoord voelen.

Jantine Kriens is Algemeen directeur van de VNG: jantine.kriens@vng.nl@kriens