Column Kirsten Veldhuijzen: Schitterend ongeluk

Nummer 16, 20 oktober 2017

Of het nu moedwil was of misverstand, omarming van het ‘kwaliteitskader verpleeghuiszorg’ resulteert in een uitgave van 2,1 miljard euro, waar kabinet noch Kamer onderuit kan. Schitterend voor verpleeghuisbewoners, een ongeluk in termen van financiën en doelmatigheid: de hoogte van het bedrag beperkt de financiële slagkracht van het kabinet en de meeste kwetsbare ouderen wonen thuis, waar – gelukkig of helaas – geen ‘kwaliteitskader’ geldt. Ging het de Kamer om de kwaliteit van leven van kwetsbare ouderen, dit bedrag bestemmen voor wijkhuiskamers, tijdelijke zorgplekken, omkijkzorg en mantelzorgondersteuning was doelmatiger geweest.

Dit schitterend ongeluk staat niet op zichzelf, ze gebeuren wanneer de relatie tussen beleidsdoel en financiële sturing – bepalen en betalen – in het ongerede raakt. Onlangs vroeg de president van de Algemene Rekenkamer Arno Visser aandacht voor de disbalans in de institutionele, financiële en democratische verhoudingen in Nederland. Het overzicht welke overheid waar over gaat ontbreekt, de bestuurslaag die belastinggeld ophaalt (het Rijk) is steeds vaker niet die welke het geld uitgeeft (gemeenten). Publieke geldstromen zijn, zelfs voor de Algemene Rekenkamer, lastig te volgen. Hij signaleerde dat dit niet alleen tot interbestuurlijke onmin leidt, de schade is groter: een gemankeerde publieke verantwoording is de bijl aan de wortel van democratie. Hoe kan een burger zijn bestuur vertrouwen als hij niet kan nagaan of hij waar krijgt voor zijn belastinggeld?

Voor de burger is er maar één overheid en die moet leveren

Het is dan ook moedwil, geen misverstand, dat in de nieuwe Comptabiliteitswet, die vanaf 2018 de rijksfinanciën regelt, werk wordt gemaakt van verantwoording bij gedeelde verantwoordelijkheden. Met deze wet in de hand kunnen vakministers voortaan informatie verzamelen over hun beleidsterrein, ook als dat beleid niet door het Rijk wordt uitgevoerd of vormgegeven, maar bijvoorbeeld gemeenten ervoor aan de lat staan. Dat is schitterend vanuit het perspectief van doelmatigheid en publieke verantwoording. Is inzicht in de lokale besteding van 60 miljard euro belastinggeld te veel gevraagd wanneer vertrouwen in de democratie in het geding is?   
De wet is een ongeluk wanneer deze leidt tot meer monitorgeweld van rijkswege. Gemeenten leveren al financiële en beleidsinformatie en de ervaring leert dat meten niet altijd leidt tot weten. Ook staat het verzamelen van informatie langs departementale lijnen haaks op de lokale werkelijkheid. Daar zijn doelen alleen haalbaar en betaalbaar wanneer problemen zonder schotjes of afzonderlijke potjes worden aangepakt. Publieke verantwoording, niet aan het Rijk, maar aan de gemeenteraad is toch de hoeksteen van de lokale democratie?

Schitterende ongelukken horen bij een complexe samenleving waarin taken en verantwoordelijkheden onnavolgbaar met elkaar verbonden zijn. Voor de burger is er maar één overheid en die moet leveren. Of dat nu zorg, hulp, wegen of schone lucht of informatie over publiek presteren is: het moet er allemaal zijn. Informeren en verantwoorden dus, steeds opnieuw en niet alleen tellen, maar vooral vertellen. Dat is schitterend, geen ongeluk.

Kirsten Veldhuijzen is bestuurskundige en coördinerend adviseur Rob-Rfv, @kirstenregine