Column André Krouwel: Recept voor instabiliteit

Nummer 9, 2 juni 2017

De formatie verloopt moeizaam. De VVD verwees vakkundig een van de grote winnaars van de verkiezingen naar de zijlijn, omdat de liberalen een natuurlijke voorkeur hebben voor de rechtsere variant. Vervolgens serveerde D66-leider Pechtold binnen drie uur de ChristenUnie af in een een-op-eengesprek waarin hij direct alle ethische kwesties als breekpunten op de weg gooide. Deels is dat tactisch. D66 weet dat er bijna geen coalitie zonder hen mogelijk is en zij willen een progressieve broederpartij in het kabinet. Ze hebben weinig zin in drie conservatieve partijen tegenover zich in de Trêveszaal.

Maar deze formatie is een voorbode voor de moeilijkheden die u gaat ondervinden na de gemeenteraadsverkiezingen volgend jaar. De politieke cultuur die in Nederland is ontstaan, is fnuikend voor een stabiel en effectief bestuur. Niet alleen is de Tweede Kamer meer gefragmenteerd dan ooit, ook gemeenteraden verkruimelen in toenemende mate. Onderzoek toont aan dat er nu gemiddeld zeven partijen in een Nederlandse gemeenteraad zitten, met uitschieters naar veertien partijen. Naast fragmentatie is er sprake van polarisatie tussen partijen. Vooral issues die raken aan de multiculturele samenleving, islam, immigratie en vluchtelingen(opvang) zorgen voor sterke middelpuntvliedende krachten in gemeenteraden. En net als in ons parlement zijn politieke partijen steeds meer gecentreerd rondom één issue of een persoon in plaats van een politiek coherent programma. Daardoor spelen persoonlijke sympathieën en antipathieën een steeds belangrijkere rol. Dat ondermijnt de traditionele politieke cultuur van consensusvorming en respect voor andersdenkenden.

Gemiddeld zitten er zeven partijen in de gemeenteraad

Politieke opponenten worden steeds vaker weggezet als vijanden naar wie je niet hoeft te luisteren, laat staan compromissen mee hoeft te zoeken. Ook het politieke debat zal minder zakelijk en inhoudelijk worden en vaker ontaarden in een hoge toon. De uitkomst is niet moeilijk te voorspellen: een toenemend aantal partijen dat deel uitmaakt van meerderheidscoalities en meer minderheidscoalities. Beide zijn een recept voor meer instabiliteit.

Het effect zal zijn dat burgers steeds cynischer worden over het oplossend vermogen van de politiek en over de oprechtheid van politici. Die negatieve emoties worden versterkt door populistische partijen die net doen alsof complexe maatschappelijke problemen een zeer eenvoudige oplossing kennen. Zij maken gretig misbruik van de geringe kennis van burgers van het openbaar bestuur en het gevoerde beleid. U weet als geen ander dat fake news en ‘alternatieve feiten’ allang bestaan op lokaal niveau. Terwijl onderzoek laat zien dat de meeste gemeenteraadsleden vol inhoudelijke overtuiging en met veel inzet werken aan een betere wereld, worden zij door populistische partijen afgeschilderd als zakkenvullers en leugenaars. Zelf nemen populisten zelden of nooit bestuurlijke verantwoordelijkheid, want dan vallen ze direct door de mand. En als zij wel deelnemen, dan is dat eveneens een recept voor instabiliteit. Hun standpunten zijn grillig en het ontbreken van een inhoudelijk kompas maakt van velen van hen ongeleide projectielen. Het populismevirus heeft onze consensusdemocratie tot in de vezels aangetast.

André Krouwel is politicoloog VU en wetenschappelijk directeur Kieskompas, andre.krouwel@vu.nl, @AndréKrouwel