Betoog Peter Verheij: Vereenvoudig de financiële verhoudingen

Nummer 17, 3 november 2017

In VNG Magazine van 6 oktober pleit Arno Visser, president van de Algemene Rekenkamer, voor meer transparantie in de publieke verantwoording. Volgens Peter Verheij, vicevoorzitter van de VNG-commissie Financiën en wethouder in Alblasserdam, is dat pleidooi terecht maar wordt de verantwoording gehinderd door een grote mate van verrommeling van de financiële verhoudingen.

Hoe weet de inwoner van jouw gemeente waaraan zijn belastingeuro is besteed? Een terechte vraag van Arno Visser. Een terecht perspectief ook. Wie betaalt het allemaal? Daar begint al gelijk de eerste complicatie. Welke belastingeuro? In het Huis van Thorbecke heeft iedere bestuurslaag haar eigen belastingheffing. Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen heffen verschillende soorten belasting op verschillende grondslagen en maatstaven. De ene is zichtbaar (ozb, inkomstenbelasting), de ander meer verborgen (opcenten op de wegenbelasting). Transparante verantwoording over de besteding begint met transparantie in de inning vanuit het perspectief van de individuele inwoner. 

Een tweede complicatie is dat de bestuurslaag die int niet altijd de bestuurslaag is die deze euro ook uitgeeft. Gemeenten heffen maar een klein deel aan eigen belastingen. De overige inkomsten komen hoofdzakelijk van het Rijk via het Gemeentefonds. Inmiddels is er een extreme onevenwichtigheid ten opzichte van de uitgaven bij gemeenten. Dit verdient meer balans. 

Uitwas

Een derde complicatie is de uitwas aan rekenregels voor die overheveling van het Rijk naar gemeenten. En dat onder het mom van objectiviteit. Macro met statistische modellen onderbouwd, maar micro per gemeente geen touw aan vast te knopen. Daarbij komt ook nog eens de fictie van sturing. Het idee dat een gemeente zo veel moet uitgegeven als in een bepaald cluster van het Gemeentefonds verdeeld is. 

Een vierde complicatie is het chronisch gebrek aan discipline aan rijkszijde om zich aan de bouwvoorschriften van het Huis van Thorbecke te houden (de Financiële-verhoudingswet). Te pas en te onpas wordt gegrossierd in het Gemeentefonds zonder overeenkomstige bijstelling van taken en bevoegdheden.

Verantwoording naar onze inwoners is onze dure democratische plicht

Er is een grote mate van verrommeling in de financiële verhoudingen opgetreden. Dit constateerde de Raad voor de financiële verhoudingen ook al in zijn advies Eerst de politiek, dan de techniek. Het is veel te ingewikkeld geworden. De financiële verhoudingen zijn een cockpit waar niemand meer precies weet welke knoppen er in zitten en wat er gebeurt als je eraan draait. 
De oproep van Visser is zeer terecht, maar laten we dan ook vanuit het vertrekpunt van de belastingeuro van de inwoner de verbouwing van het Huis van Thorbecke beginnen. Laten we de detonerende verbouwingen, muren, schotten, achterdeurtjes en gleuven eruit slopen, de verdiepingen netjes rechtzetten en er weer een mooi en transparant huis van maken. De intrigerende zin in het regeerakkoord: ‘Het kabinet zal in het kader van de programmatische afspraken met medeoverheden ook afspraken maken over de financiële verhoudingen’, zou wat mij betreft de basis moeten zijn voor een vergaande vereenvoudiging. 

Nieuwe achterdeur

De verantwoording naar onze inwoners is onze dure democratische plicht en daar werken gemeenten hard aan. Verantwoording aan onze inwoners, dus niet aan het Rijk! Een nieuwe achterdeur van verantwoording is alweer gecreëerd. Op grond van de Comptabiliteitswet moeten ministers nu ook informatie verzamelen over de doelmatige besteding van overdrachten aan andere bestuurslagen. Kortom, de minister van BZK gaat de doelmatige bestedingen van middelen bij gemeenten en provincies na. Hadden we daar niet de Provinciale Staten en de gemeenteraad voor? Na financiële verrommeling nu ook verdere bestuurskundige verrommeling in het Huis van Thorbecke. Het is de hoogste tijd dat het nieuwe kabinet deze verrommeling aanpakt en transparante verhoudingen creëert waarbij rolzuiverheid en fair play centraal staan.

Peter Verheij (SGP) is wethouder in Alblasserdam, lid van het Drechtstedenbestuur en vicevoorzitter van de VNG-commissie Financiën.

Schrijf ook een betoog voor VNG Magazine: redactie@vngmagazine.nl.