VNG Magazine nummer 2, 8 februari 2019
 
Auteur: Marten Muskee
 
Met Waarstaatjegemeente hebben gemeenten een dashboard in handen waarmee ze zichzelf kunnen spiegelen aan de Nederlandse standaard. Het vele werk dat de afgelopen vijf jaar in het platform is gestoken, betaalt zich uit. Wel is het zaak dat zo veel mogelijk gemeenten meedoen en actief hun meest recente cijfers aanleveren.


Waarstaatjegemeente laat gemeenten via data en aan de hand van thema’s zien waar ze staan op beleidsterreinen als jeugdhulp, financiën en duurzaamheid. VNG Realisatie beheert en ontwikkelt de website.  Voor de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein, de Burgerpeiling en de Ondernemerspeiling zijn de gegevens rechtstreeks afkomstig van de gemeenten. Zo’n 80 procent van de data komt van andere partijen, ‘bronhouders’ zoals CBS, Kadaster, het Verwey-Jonker Instituut en Stichting Lezen & Schrijven. De informatie is openbaar toegankelijk.
 
Dorien de Bruijn, onderzoeker bij de gemeente Amersfoort, noemt het vijfjarig bestaan van Waarstaatjegemeente een bijzonder moment om bij stil te staan. Ze gebruikt het platform vooral voor verantwoording richting de raad. ‘Wij maken de Amersfoortse monitor sociaal domein en daarvoor sluiten we aan bij de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein van Waarstaatjegemeente. We advi- seren de raad om het te raadplegen. De data zijn gewoon beschikbaar, het is zon- de om daar geen gebruik van te maken.’ De Bruijn gebruikt Waarstaatjegemeente om ontwikkelingen in de eigen gemeente over een bepaalde periode te volgen, en om Amersfoort te vergelijken met andere gemeenten. Er is heel veel informatie over andere gemeenten beschikbaar en vooral dat ziet De Bruijn als toegevoegde waarde. Met die data kan de gebruiker de cijfers van de eigen gemeente in perspectief plaatsen. Door een beleidsterrein in de eigen gemeente over een bepaalde periode te monitoren, worden mogelijke ontwikkelingen zichtbaar. Het platform laat zien of die ontwikkelingen ook in andere gemeenten spelen.  

Gebruiksgemak

De Bruijn is ook positief over het gebruiksgemak en de vormgeving van het platform. Ze vindt het een goede zaak dat VNG Realisatie de gemeenten erbij betrekt en om input vraagt.  Wel zou er nog meer bekendheid aan het platform gegeven kunnen worden, zodat nog meer gemeenten ermee aan de slag gaan en hun data aanleveren.  ‘Wat me als onderzoeker ook opvalt, is dat de definities soms wat duidelijker kunnen. Wat zeggen bepaalde cijfers nu precies? Soms werken ze verwarrend en kunnen daardoor verkeerd worden geïnterpreteerd. Dan gaat de discussie niet over de inhoud, maar over het cijfer.’

De definities kunnen soms wat duidelijker

Burgemeester Wim Hillenaar van Cuijk is vanaf het eerste uur betrokken bij het platform. Hij was voorzitter van de klankbordgroep met daarin gemeentebestuurders, toen het nog in de kinderschoenen stond. Hij heeft Waarstaatjegemeente op het opstartscherm van zijn iPad, dus het staat altijd open. ‘Dat doe ik omdat mijn oog altijd wel op iets nieuws valt en dat resulteert af en toe in kritische vragen die ik onze organisatie stel. Het platform is een thermometer die me scherp houdt. Wel is het zo dat de wet van de grote getallen alles uitmiddelt. Heel grote afwijkingen zijn er niet, zeker niet in de trends. Dat is geruststellend, maar ik vind het ook wel ingewikkeld. Je wilt vooral acteren als je heel erg uit de pas loopt, maar zit je allemaal rond een 7 dan is er al gauw een excuus om even niet te handelen.’

Raadsleden

Toen Waarstaatjegemeente de lucht inging, dacht Hillenaar even dat gemeentebestuurders er misschien wel last van konden krijgen, doordat raadsleden mogelijk beter aanhaakten op het platform dan de eigen ambtelijke organisatie. ‘Dat is niet gebeurd, het platform blijkt voor iedereen een bruikbaar instrument. Als burgemeester gebruik ik het platform vooral op het leveren van beleidsindicatoren in de begroting of in beleidsdocumenten. Het bedenken van die indicatoren is al een hele klus, laat staan indicatoren waarmee je je kunt verantwoorden. Dan roep je een hele zware onderzoekslast over de organisatie af. Waarstaatjegemeente is hierbij zeer behulpzaam, die heeft bestaande informatie voorhanden, voor zover die met grote regelmaat wordt ververst.’ 

Die actualiteit speelt Waarstaatjegemeente op diverse beleidsterreinen nog weleens parten. ‘We willen toe naar een zo actueel mogelijk platform. Een onderzoek komt er pas op te staan als het volledig is gevalideerd. Dat levert in het kader van zorgvuldigheid een inherent forse vertraging op, die deels oplosbaar is als alle data door alle deelnemers met een hogere frequentie worden aangeleverd. Daarmee wordt het platform actueler.’ Cuijk levert zelf onder meer gegevens aan via Vensters op Bedrijfsvoering, een ambtelijk deel van het  platform waar alle gemeentelijke kerngetallen worden ingevuld, en aan  Burgerpeiling, die het welzijn en de betrokkenheid van wijkbewoners en doelgroepen inzichtelijk maakt.  

Vertraging

Als burgemeester gebruikt Hillenaar het platform op de beleidsterreinen openbare orde en veiligheid, het sociaal domein, de economie en de laatste jaren ook duurzaamheid. ‘Het zijn vaak van die cijfers die je nauwelijks in beleidsdocumenten tegenkomt.’ Voor wat betreft openbare orde en veiligheid gebruikt Hillenaar het platform om de ontwikkelingen over meerdere jaren helder te krijgen. ‘Het platform ontsluit bestaande onderzoeken met een zekere vertraging. Als ik mijn gemeente aanklik, zie ik dat de meest recente cijfers van 2017 zijn. Dat verhaal moet je er wel bij vertellen.’ De actuele cijfers krijgt Hillenaar elke week en per kwartaal van onder meer de politie.  ‘In ieder geval biedt het platform een laagdrempelige manier om een heleboel data te bekijken, overzichtelijk ontsloten voor bestuurders. In die zin pakt Waarstaatjegemeente zijn rol. De vraag is hoe we straks meer met big data kunnen doen zodat het platform ook een voorspellende waarde krijgt.’

Raadsleden worden met hun neus op de feiten gedrukt

Hillenaar juicht het toe dat ook inwoners het platform gebruiken. De samenleving verandert, er ontstaan nieuwe vormen van democratie en dan is het alleen maar prettig als die ook gevoed worden met feitelijkheden. ‘We leven in een emotietijdperk en daarom is het heel goed dat inwoners zich ook kunnen baseren op feiten. Feiten die overigens soms wel om een nadere duiding vragen.’

Voorjaarsnota

Ook Michael Feelders, fractievoorzitter van D66 in Heerhugowaard, kan burgers alleen maar adviseren Waarstaatjegemeente te raadplegen. ‘Onze inwoners krijgen daarmee de beschikking over feitelijke achtergrondinformatie waarmee ze sterker staan in hun eigen argumentatie of participatie. Niet alleen het college, maar ook de raadsleden worden zo met hun neus op de feiten gedrukt en moeten eventueel handelen. Dat is echt een plus voor de inwoners.’  Feelders gebruikt het platform om de data te analyseren die erop wordt gezet. Het dashboard biedt een keur aan datastromen, de gebruiker kan daarmee verbindingen leggen en analyseren hoe de situatie in zijn eigen gemeente is.

‘Het is een zeer gebruiksvriendelijk overzicht waar ik regelmatig gebruik van maak om technische en politieke vragen te stellen. Het is ook handig om het dashboard te gebruiken bij de begrotingsbehandeling of voorjaarsnota. Dan duik ik uit interesse voor bepaalde onderwerpen zoals bedrijvigheid en economie in de materie.’  De fractievoorzitter kijkt voor een vergelijking met zijn gemeente altijd op nationaal schaalniveau naar vergelijkbare gemeenten. Hij kijkt echter ook naar de situatie in de gemeenten rond Heerhugowaard zoals Alkmaar en Langedijk. ‘Dat doe ik vanwege de gemeenschappelijke regelingen waarin mijn gemeente zit en dat worden er steeds meer. Als Alkmaar in dezelfde regeling zit, dan zou het resultaat daar ongeveer hetzelfde moeten zijn als hier. Als Waarstaatjegemeente significant andere cijfers laat zien, dan is er iets aan de hand. Ik vraag het bestuur dan om die verschillen te verklaren, dat is leuk.’

Gedateerd

Feelders is ook positief over de gebruiksvriendelijkheid van het systeem en de overzichtelijk gepresenteerde gegevens en symbooltjes. Ze spreken voor zich. Het enige nadeel van het systeem is dat de input naar het dashboard toe nogal wispelturig is. ‘Sommige dossiers worden goed bijgehouden, maar er zitten ook beleidsterreinen bij met zeer gedateerde informatie. Daar loopt het platform achter de feiten aan en de vraag is wie daarvoor verantwoordelijk is. ‘Als ik klik op het momenteel zeer belangrijke dossier energie en klimaat, dan staat er naast de meest actuele informatie ook informatie uit 2014 tussen. Met die informatie kan ik geen technische vragen aan het college stellen. Als dat niet aangevuld is met gegevens van recentere jaren kan ik er niets mee, dan heeft dit systeem geen zin.’

Verantwoordelijk

Feelders vraagt zich af waarom die gegevens niet zijn ingevuld. Hij vroeg dit aan zijn college, maar die zegt niet verantwoordelijk te zijn. Hij legde de vraag ook neer bij VNG Realisatie: wie is precies verantwoordelijk voor het dashboardonderhoud en voor het aanleveren van dit soort cijfers? Het blijkt dat gemeenten alleen voor het terrein van de Wmo verplicht zijn om cijfers aan te leveren. De rest wordt in goed vertrouwen doorgegeven en dat noemt Feelders een storend element.   ‘Je richt als VNG Realisatie en de gemeenten in goed vertrouwen een platform op om inwoners, raadsleden en geïnteresseerden een overzichtelijke review te geven hoe hun gemeente ervoor staat. Maar als dat platform niet wordt bijgehouden en het eigenaarschap ontbreekt om het aan te vullen, dan is het zonde van de tijd. Mensen maken er geen gebruik van als er hiaten zitten in het aanleveren van gegevens. Hoe minder recent de gegevens, hoe minder effectief Waarstaatjegemeente zal zijn.’
 

Geboortecijfers


De nieuwste gegevens die aan Waarstaatjegemeente zijn toegevoegd, zijn perinatale kerncijfers, oftewel cijfers rond de geboorte. Perined, een organisatie die tot doel heeft de kwaliteit van perinatale zorgverlening in Nederland te vergroten, levert data over perinatale sterfte, vroeggeboorte, te laag geboortegewicht en het aantal zwangere vrouwen dat vanaf tien weken zwangerschap al begeleiding krijgt. Zo ligt het aantal sterfgevallen vanaf 24 weken zwangerschap gemiddeld in Nederland op 4,2 per 1000 geboortes. Op de website is eenvoudig te zien dat dit aantal in Zaltbommel op 9,0 ligt en in Gulpen-Wittem op 0,0. De perinatale kerncijfers zijn terug te vinden onder het kopje Gezondheidsverschillen.

Kritiek


In 2018 telde Waarstaatjegemeente 520.000 bezoekers. VNG Realisatie is blij met de waardering van de gebruikers, aldus coördinator Korald Postuma. De kritiek dat sommige data niet actueel genoeg zijn, komt duidelijk over, zegt hij. 'VNG Realisatie werkt voortdurend aan de verbetering hiervan met landelijke
bronhouders als CBS en Kadaster en de gemeenten.' Hij tekent daarbij aan dat het platform bestaat bij de gratie van een gezamenlijke inspanning. In de nieuwe versie, die dit voorjaar verschijnt, wordt het de bezoekers gemakkelijker gemaakt met een nieuwe interface en de optie voor een eigen maatwerkdashboard.

waarstaatjegemeente.nl