Nu de coronamaatregelen langer duren, worden de sociale en mentale gevolgen voor mensen ook groter. Het kabinet heeft middelen beschikbaar gesteld om extra steun te kunnen verlenen in deze periode en vraagt aan gemeenten om hier voor het merendeel invulling en uitvoering aan te geven.

In de VNG nieuwsledenbrief coronacrisis nr. 25 bent u al kort geïnformeerd over het kabinetsbesluit om een steunpakket te maken gericht op mentaal welzijn en leefstijl. In een Kamerbrief is het doel van dit steunpakket toegelicht. Hieronder vindt u nadere informatie over het doel van het pakket en de rol van u als gemeente, het budgettaire kader en de verantwoording, het landelijk pakket en de landelijke ondersteuning.

De insteek is om extra steun te organiseren langs 3 actielijnen:

  • Intensivering initiatieven die bijdragen aan welzijn jeugd;
  • Intensivering initiatieven die bijdragen aan ontmoeting en begeleiding van ‘kwetsbare’ groepen;
  • Intensivering initiatieven die een gezonde leefstijl ondersteunen en bevorderen.

Het gaat hier om incidentele middelen die moeten zorgen voor mentale en sociale steun en verlichting specifiek voor groepen die extra geraakt worden door de coronacrisis en maatregelen. Bijvoorbeeld jongeren, kwetsbare groepen zoals dak en thuislozen, mensen met een licht verstandelijke beperking, eenzame ouderen, ZZPérs en kleine ondernemers. Hoe de coronacrisis invloed heeft op het welzijn van mensen wordt onder andere beschreven in het dashboard sociale impact en in het SCP-rapport ‘Eén jaar corona’. Met de steun heeft het kabinet voor ogen om het mogelijk te maken dat gemeenten extra inzetten op ondersteuning van jeugd, kwetsbare mensen en het bevorderen van een gezonde leefstijl. Bijvoorbeeld via extra contactmomenten, huisbezoeken, extra helpende handen, het versterken van de lokale aanpak eenzaamheid, en het bieden van alternatieve dagbesteding om structuur te bieden aan mensen die het nodig hebben. Dit is geen limitatieve opsomming, maar voorbeelden waaraan gedacht kan worden.

Kwetsbare groepen

Onder ‘kwetsbare groepen’ worden onder andere dak- en thuislozen mensen, mensen met een (licht) verstandelijke beperking en/of psychische aandoening en eenzame thuiswonende ouderen verstaan. Er kunnen goede argumenten zijn om het steunpakket op één van deze groepen te richten of ook andere groepen die hard worden getroffen door de coronacrisis te ondersteunen. Zoals ZZP’ers, kleine ondernemers, mensen met een chronische ziekte of beperking, thuiswerkende ouders met jonge kinderen, inwoners met niet westerse achtergrond, mantelzorgers voor mensen met een beperking of chronische ziekte. Nota bene; het gaat niet om 'hele groepen' maar om diegenen die de ondersteuning nu het hardst nodig hebben.

Lokale organisaties betrekken

De specifieke invulling en keuze voor doelen en doelgroepen van de extra inzet van deze incidentele middelen wordt lokaal gemaakt. Ons advies is om bij die keuze en de uitvoering vooral de relevante maatschappelijke organisaties te betrekken, bijvoorbeeld jongerenorganisaties, ouderenbonden, cliëntenorganisaties, adviesraden, ondernemersorganisaties, migrantenorganisaties, lokale coalities tegen eenzaamheid, kerken etc. Ook adviseren we om de maatschappelijke partners te betrekken bij het opstellen en uitvoeren van de plannen op lokaal niveau. Denk hierbij aan jeugd & jongerenwerk, jeugdhulp, vrijwilligers, onderwijs, sociaal werk/welzijnsorganisaties, zorgaanbieders, huisartsen, KvK, cultuurorganisaties, sport- en beweegaanbieders, Jeugdgezondheidszorg en GGD.

Het ligt voor de hand zoveel als mogelijk in te zetten op intensivering en versterking van bestaande aanpakken en trajecten, zodat de nodige hulp en ondersteuning op korte termijn tot stand kan komen. Voorbeelden hiervan zijn preventief jongerenwerk, eenzaamheidsaanpak, laagdrempelige voorzieningen in buurten en wijken (zoals de wijk-GGD of dagbesteding in het buurthuis), cultuurparticipatietrajecten, de sport en preventie-akkoorden. De kunst is juist die inwoners te bereiken die het het hardst nodig hebben, en dit op korte termijn te realiseren. Dit kan door – samen met lokale partijen – tot een samenhangend aanbod van extra steun te komen. Innovaties die op korte en lange termijn bijdragen aan mentaal welzijn en een gezonde leefstijl voor kwetsbare inwoners behoren daarbij ook tot de mogelijkheden voor inzet van dit pakket. De wijze waarop inwoners omgaan met de crisis, de individuele veerkracht en sociaal kapitaal verschillen enorm. Het vraagt creativiteit, denkkracht en overleg om iedereen die dat nodig heeft te bereiken.  

Dit pakket geeft de mogelijkheden om kruisbestuivingen tussen cultuur, sport, gezondheid, onderwijs, leefstijl, welzijn en het tegen gaan van eenzaamheid te verstevigen, te bestendigen of net een andere invulling te geven.

Activiteiten voor (kwetsbare) jongeren in Utrecht

De gemeente Utrecht heeft met dit doel extra regelingen in het leven geroepen gericht op activiteiten voor (kwetsbare) jongeren in coronatijd.

Huisbezoeken

In veel gemeenten, groot en klein, worden ouderen thuis bezocht, zoals in Rotterdam, Zeist of Losser. De vrijwilligers worden getraind en de huisbezoeken worden coronaproof uitgevoerd. De huisbezoeken kunnen worden opgevolgd door andere interventies die worden georganiseerd door de lokale coalities tegen eenzaamheid.

Het macrobudget is na ampel overleg met gemeenten bepaald door het Kabinet. De keuze tussen landelijke (€ 50 miljoen) en lokale inzet (€ 150 miljoen) van middelen is een keuze van het Kabinet. Onderaan deze pagina vindt u een overzicht van de relevante geldstromen. Het doel van de landelijke inzet is dat deze aanvullend en ondersteunend werken aan de lokale inzet. Denk aan de Landelijke Luisterlijn, of online activiteiten die zich niet hoeven te beperken tot individuele gemeentegrenzen. Voor een verdere toelichting zie Landelijk pakket

De € 150 miljoen voor gemeenten zijn incidentele gelden en worden voor een deel via het gemeentefonds en de verschillende verdeelsleutels verdeeld over alle gemeenten (zie verdeling middelen onderaan deze pagina). De toevoegingen aan het gemeentefonds hebben in april plaatsgevonden, zie hiervoor de brief van het ministerie van BZK. De besteding van de gelden die worden toegevoegd aan het gemeentefonds en de verantwoording erover is aan gemeenten en wordt besproken met de gemeenteraad.

Sport- en leefstijlinterventies (SPUK)

De gelden voor specifiek sport- en leefstijlinterventies (totaal € 33 miljoen) worden via de SPUK Sportakkoord verdeeld over gemeenten. € 10 miljoen is hiervan al verdeeld over de gemeenten in februari 2021. In juni wordt nog eens ruim € 23 miljoen aan gemeenten beschikbaar gesteld. Dit budget is zoals bedoeld voor versterking van de uitvoering van afspraken in lokale preventieakkoorden als extra ondersteuning aan gemeenten om erkende leefstijl interventies in te zetten, waarvan we weten dat ze werken. Het ministerie van VWS onderzoekt of deze middelen ook via de SPUK Sportakkoord kunnen worden overgeheveld. Met het oog op het terugdringen van administratieve lasten voor de gemeenten verleent de minister de specifieke uitkering voor ‘gezonde leefstijlinterventies’ en een ‘impuls voor bewegen’ niet op aanvraag, maar ambtshalve. Via SPUK Sportakkoord worden de beide gelden uitgekeerd. Het ministerie streeft ernaar de gewijzigde regeling eind juni te kunnen publiceren in de Staatscourant. De gedachte achter deze extra stimulans via de SPUK lokale sportakkoorden is dat deze bijdraagt aan het verder versterken van de lokale infrastructuur. Deze gaat immers uit van lokale en regionale samenwerking met partners om een kwalitatief sterk aanbod te realiseren, met oog voor de maatschappelijke betekenis van sport, bewegen en gezonde leefstijl. Dit geldt zowel voor de samenwerkingsverbanden van de sportakkoorden als de preventieakkoorden.

Hulp bij interventies

De rol van de gemeente hierbij is enerzijds regievoerder en anderzijds die van partner aan tafel met de relevante stakeholders om gezamenlijk de beoogde landelijke doelstellingen door te vertalen naar de lokale specifieke context. Deze opzet laat ruimte voor lokale en/of specifieke invulling. Inzet van erkende interventies zoals in de database van het RIVM Gezond Leven zijn opgenomen, wordt daarbij sterk aanbevolen. Deze interventies, over een breed spectrum van leefstijlthema’s, doelgroepen en leeftijdsgroepen zijn te vinden via loketgezondleven.nl, de landelijke database met erkende leefstijlinterventies. Als een erkende interventie niet helemaal aansluit bij de lokale situatie, is het raadzaam deze aan te passen naar doelgroep en lokale context. Dit doet ook recht aan de grote diversiteit binnen de verschillende betrokken beleidsdomeinen en de lokale context. De uitvoering wint immers aan kracht als die sterk is ingebed in de lokale structuren en gebaseerd op eerdere bewezen werkwijzen. Voor de verantwoording van de gelden die worden ingezet voor de uitvoering van leefstijlinterventies wordt aangesloten bij de relatief lichte verantwoording via de SiSa-systematiek op basis van de jaarrekening (zoals die nu ook al geldt voor de SPUK lokale sportakkoorden) .

Meerdere landelijke organisaties waaronder VNG, VSG, Pharos, JOGG, Kenniscentrum Sport en Bewegen en het  RIVM  Gezond Leven kunnen waar gewenst ondersteunen bij de keuze en toepassing van passende en erkende  interventies

Zoals gezegd hebben gemeenten de definitieve berichtgeving over de verdeling van middelen via het gemeentefonds in maart ontvangen. Naast bovengenoemde toevoegingen heeft BZK ook vermeld dat de € 40 miljoen voor het gemeentefonds uit het jeugdpakket van november 2020 in april is toegevoegd aan het gemeentefonds.

Over de wijze en het moment waarop de budgetten in het kader van het Nationaal Programma Onderwijs naar gemeenten toekomen vindt nog overleg plaats met het ministerie van OCW. Vooruitlopend daarop ligt het voor de hand afstemming te zoeken met het onderwijs om maximale samenwerking te organiseren als het gaat om de mentale ontwikkeling van scholieren.

De VNG heeft een overzicht van relevante coronasteunmaatregelen gepubliceerd. Het Nederlands Jeugd Instituut (NJi) heeft een overzicht gemaakt van relevante coronasteunpakketten voor jeugd en jongeren. 

In beeld brengen van de resultaten

Het kabinet zal de Tweede kamer informeren over de uitvoering van het steunpakket. Om kennis en goede voorbeelden te delen, wordt er een inspiratiesessie georganiseerd met gemeenten en maatschappelijke organisaties. Doel van deze sessie is om plannen en goede voorbeelden met elkaar te delen. Ook gebruik we het eerder vermeldde dashboard sociale impact corona om actuele landelijke en lokale data en duiding te organiseren over de mentale conditie in de samenleving.

Heeft u mooie voorbeelden in uw gemeente wat dit steunpakket tot stand heeft gebracht, deel het dan met ons via praktijkvoorbeelden@vng.nl.

Een kwart van de totale middelen uit het steunpakket wordt landelijk ingevuld. We blijven de komende periode in overleg met het rijk om te borgen dat de landelijke plannen goed aansluiten op de lokale initiatieven.

  • Voor het mentaal welzijn van jeugd tot 27 jaar komt de Staatssecretaris van VWS uiterlijk begin april met een verdere invulling van de landelijke initiatieven (luisterlijnen, activiteiten, mentale ondersteuning).
  • Voor extra sociale ondersteuning (tegen gaan van eenzaamheid) van kwetsbare groepen wordt naast de inzet van gemeenten ook landelijk de infrastructuur versterkt. Met als doel dat dit voor gemeenten weer bijdraagt aan lokaal effectievere inzet. De landelijk beschikbare middelen voor dit deel gaan onder andere naar versterking van vrijwilligers- en seniorenorganisaties en de campagne ‘Een klein gebaar kan het verschil maken’ van Eén tegen eenzaamheid.
  • € 10 miljoen wordt ingezet middels het Fonds voor cultuurparticipatie. Projecten kunnen ondersteuning krijgen via de regeling Samen Cultuurmaken: een subsidieregeling die samenwerking tussen het sociale en culturele domein stimuleert en waarbij aandacht is voor groepen die drempels ervaren. Gemeenten, provincies of andere fondsen zijn co-financier bij deze regeling.
  • Impuls op bewegen wordt uitgevoerd door de partners van de landelijke Alliantie Sporten en bewegen voor iedereen (Inclusief). Gemeenten zullen langs de lijn van de huidige lokale sportakkoorden en het Nationaal; sportakkoord worden geïnformeerd en betrokken bij activiteiten uit de Impuls op bewegen. De VSG zal deze informatie stroomlijnen.
  • Er wordt € 15 miljoen ingezet voor de mentale weerbaarheid van werkend Nederland. Het ministerie van EZK is in gesprek met onder meer de Kamer van Koophandel over mentale ondersteuning van (MKB) ondernemers door het bestaande aanbod hierop te intensiveren. Het beroep dat wordt gedaan op deze vorm van ondersteuning is fors toegenomen. De ministeries van SZW en VWS werken in overleg met onder andere sociale partners, branche- en beroepsverenigingen en partijen uit de (arbo)zorg op een aantal fronten activiteiten uit om werkenden te bereiken die door het gebrek aan werk, het langdurig thuiswerken of het werk in een vitaal beroep (bijvoorbeeld zorg en onderwijs), een verhoogd risico hebben op burn-out en andere mentale klachten. Er wordt waar mogelijk een link gelegd met reeds lopende trajecten als Vitaal Bedrijf, het Meerjarenprogramma Depressiepreventie en de brede maatschappelijke samenwerking burn-out.

Nadere informatie over dit brede steunpakket en landelijke updates hieromtrent, zullen we delen met gemeenten via de VNG-coronanieuwsbrief en via bestaande kanalen als OZJ, Met andere Ogen, het Verbindend Landelijk OndersteuningsTeam (VLOT) , de informatievoorziening over de sport -en preventieakkoorden. Er komen nadrukkelijk geen nieuwe structuren of programma’s. De VNG benadrukt het belang van innovatie, creativiteit, verbinding en inzet op de korte termijn. We moedigen partijen dan ook aan tussen landelijk en lokaal niveau ideeën uit te wisselen en delen actief goede voorbeelden van samenwerking tussen partijen.

De VNG heeft met haar landelijke partners van het Ondersteuningsproject Lokale Preventieakkoorden en het Landelijk Programma Gezonde School afgesproken gemeenten en hun lokale partners te stimuleren om tot een samenhangend steunpakket Gezonde Leefstijl te komen. Het gaat om de Vereniging Sport en Gemeenten (sportakkoorden), JOGG, Pharos (GIDS), GGD GHOR, Alles is Gezondheid, RIVM en Programma Gezonde School. Wij raden aan ook andere lokaal relevante partners te betrekken bij de samenwerking zoals het welzijnswerk en lokale ondernemers. Ter ondersteuning bieden wij een gezamenlijke handreiking met inspiratie en voorbeelden hoe die samenhang gerealiseerd kan worden. Landelijke partners (zoals ouderenbonden en vrijwilligersorganisaties) hebben aangegeven desgevraagd hun regionale ondersteuningsstructuur in te zetten om gemeente en partners te helpen.