Gemeenten zijn verantwoordelijk voor goede en veilige Wmo-zorg en jeugdhulp voor kwetsbare inwoners. Hoe zorg je ervoor dat je als gemeente de juiste zorg aanbiedt? En hoe houd je malafide zorgaanbieders buiten de deur? Een zorgvuldige screening en selectie is daarbij essentieel.
Binnen de Proeftuin Aanpak Zorgfraude hebben de regio’s Twente en Hart van Brabant waardevolle praktijkervaring opgedaan met screening en selectie van zorgaanbieders tijdens het inkoopproces. Op deze pagina lichten we belangrijke aandachtspunten bij zowel de inrichting en uitvoering van het proces als bij het interpreteren van de uitkomsten van screening en selectie toe. De inzet van het Bibob-instrument krijgt daarbij extra aandacht, omdat de toepassing binnen het zorgdomein nog relatief nieuw is.
Screening richt zich op het toetsen van de betrouwbaarheid en integriteit van zorgaanbieders en betrokken personen, aan de hand van vooraf vastgestelde normen en criteria. Sinds oktober 2022 mag voor de integriteitstoetsing ook het Bibob-instrument binnen het zorgdomein worden ingezet. Selectie beoordeelt of zorgaanbieders inhoudelijk geschikt zijn: beschikken zij over relevante vakkennis, ervaring en werken zij volgens professionele standaarden?
Wilt u meer weten over het belang van het Bibob-instrument en zoekt u praktische handvatten voor de eerste stappen richting de toepassing? Op onze pagina 'Een eerste stap naar het gebruik van Bibob in het zorgdomein' vindt u meer informatie.
Voor wie is deze informatie bedoeld?
Deze informatie is relevant voor een brede groep professionals die betrokken is bij de inrichting, inkoop en uitvoering van zorg(stelsels): van bestuurders en beleidsmakers die werken aan visie en stelselontwerp, tot uitvoerende professionals zoals inkopers, contractmanagers, financials, toezichthouders en collega’s uit het veiligheidsdomein.
Algemene voorbereiding
Het vormgeven van een zorgstelsel begint bij het helder formuleren van uitgangspunten en ambities. Wat wil je als gemeente bereiken, en hoe geef je richting aan het zorglandschap? Denk bijvoorbeeld aan het streven naar een financieel beter beheersbaar stelsel, het vergroten van de verantwoordelijkheid bij zorgaanbieders en maatschappelijke organisaties in het voorliggend veld, of het stimuleren van samenwerking in formele verbanden (zoals via coalities en coöperaties) om het aantal contractpartijen te beperken.
Deze strategische keuzes bepalen welke rol je voor elke betrokken partij ziet en vormen het fundament voor de verdere inrichting van het zorgstelsel.
Op basis hiervan maak je als opdrachtgever gerichte keuzes over:
- De wijze van contractering: kies je voor een aanbesteding - zoals een Europese procedure, SAS, EMVI of raamovereenkomst - of voor een open-houseconstructie of subsidieverstrekking?
- De bekostigingsvorm: werk je met een inspanningsgerichte, outputgerichte of taakgerichte uitvoeringsvariant, of een combinatie daarvan?
Deze inrichtingskeuzes bepalen niet alleen de vormgeving van het inkoopproces, maar leggen ook het fundament voor hoe screening en selectie wordt ingericht.
Inrichting
Screening en selectie van zorgaanbieders gebeurt op basis van objectieve en transparante selectiecriteria. Gemeenten beschikken binnen de inkoop en aanbestedingsregels over de ruimte om eigen screenings- en selectiecriteria vast te stellen. Deze kunnen gericht zijn op uitsluiting, geschiktheid en inhoudelijke beoordeling van zorgaanbieders. Het is daarbij essentieel dat in de inkoopdocumentatie duidelijk wordt omschreven wat zorgaanbieders mogen verwachten op het gebied van screening en selectie.
Het verdient aanbeveling om het gehele proces en de bijbehorende stukken juridisch te laten toetsen, zodat gemeenten binnen de juiste juridische kaders, zorgvuldig en rechtmatig kunnen handelen.
Sinds oktober 2022 is de Wet Bibob een passend instrument voor integriteitsbeoordeling in het zorgdomein. Gemeenten zijn niet verplicht hier beleid voor te maken, maar het is wel raadzaam om als gemeente duidelijk te maken:
- Wanneer en op welke vormen van zorg het Bibob-instrument wordt ingezet;
- Welke gegevens kunnen worden opgevraagd;
- Hoe het Bibob-instrument wordt uitgevoerd;
- Hoe er wordt omgegaan met de ontvangen adviezen van het Landelijk Bureau Bibob (LBB); en
- Welke gevolgen een integriteitsrisico kan hebben (sancties en/of maatregelen).
Screening hoeft zich niet te beperken tot het moment van contractering. Ook tijdens de uitvoeringsfase van een contract kan het noodzakelijk zijn om periodiek of ad hoc te screenen. Bijvoorbeeld bij wijzigingen in bestuur, aandeelhouderschap, financiële positie of bij de toetreding van nieuwe onderaannemers. Signalen van mogelijke misstanden kunnen eveneens aanleiding zijn voor hernieuwde beoordeling. Deze mogelijkheden en voorwaarden dienen expliciet te worden opgenomen in de overeenkomst zodat het proces transparant en goed geborgd is. In de nieuwe versies van de contractstandaarden (Wmo versie 1.2 en Jeugd versie 1.4) is het eerdere optionele artikel over het Bibob-instrument uit de vorige versie verder uitgewerkt.
Uitvoering en organisatie
Breng helder in kaart op welk moment screening en selectie plaatsvinden, wie hiervoor verantwoordelijk is en hoe de opvolging van resultaten wordt geborgd. Tot slot is heldere communicatie richting betrokken partijen essentieel. Zowel over het screeningsproces als over de toepassing van selectiecriteria en mogelijke vervolgstappen.
De inzet van het Bibob-instrument vraagt om goede voorbereiding en organisatie. Dit vereist voldoende tijd, capaciteit en specialistische (juridische) expertise. Betrek externe partijen zoals Justitie, Politie en Belastingdienst op tijd en maak duidelijke samenwerkingsafspraken die het proces ondersteunen.
Zorg er daarnaast voor dat de uitvoeringsdocumenten zorgvuldig zijn opgesteld en op tijd beschikbaar zijn. Denk hierbij aan een helder normen- en toetsingskader, duidelijke werkinstructies en een besluitvormingsprotocol dat aansluit op de uitkomsten van het proces.
Resultaten
In beide proeftuinregio’s is bij de inrichting van het inkoopproces bewust gekozen om het Bibob-instrument toe te passen binnen de screening en selectie, met als doel het beperken van frauderisico’s. Naast het preventieve effect - de toepassing van het Bibob-instrument is vooraf kenbaar gemaakt in het inkoopproces - heeft dit er ook toe geleid dat inschrijvingen van personen en organisaties met antecedenten zijn afgewezen. In een enkel geval is er aangifte gedaan van een strafbaar feit.
Dat neemt echter niet weg dat aanvullende inspanningen tijdens de looptijd noodzakelijk blijven. De toets richt zich immers op het weren van partijen met bekende antecedenten, maar biedt geen garantie tegen fraudeurs die nog niet in beeld zijn bij instanties. Ook bepaalde constructies vallen buiten het bereik van het Bibob‑instrument. Voorbeelden zijn het inzetten van stromannen of zetbazen. Dit zijn schijnbestuurders die formeel als verantwoordelijke optreden, maar geen feitelijke macht of voordeel hebben. Zij worden gebruikt om de werkelijke belanghebbende - die zelf niet zichtbaar kan of mag zijn - buiten beeld te houden. Andere vormen, zoals het werken met inleenkrachten via bemiddelingsbureaus of frauduleus handelen dat pas tijdens de contractperiode ontstaat, worden door het Bibob‑instrument evenmin bestreden. Voortdurende alertheid en aanvullende maatregelen blijven daarom onmisbaar.
Dit ondersteuningsaanbod is voortgekomen uit de Proeftuin Aanpak Zorgfraude.