VNG Magazine nummer 20, 20 december 2019

Tekst: Rutger van den Dikkenberg | Beeld: Jiri Büller

Prominent bij de ingang van het Zaanse stadhuis staat een banier waarmee de inwoners worden opgeroepen een warmtescan te maken voor hun woning. Zaanstad financiert de scans. Het is een van de vele kleinschalige initiatieven die de gemeente stimuleert om de stad uiteindelijk energieneutraal te krijgen.

Sanna Munnikendam

Zaanstad schaarde zich eind november op de Buitengewone Algemene Ledenvergadering (BALV) van de VNG achter het Klimaatakkoord, net als 99,7 procent van de gemeenten. ‘We kunnen nu meedoen met de energietransitie’, zegt (inmiddels ex-)wethouder duurzaamheid Sanna Munnikendam (D66). ‘Die kans moeten we met beide handen aangrijpen. We zien dat het klimaat verandert. Ik wil later tegen mijn kleinkinderen kunnen zeggen dat we de kans hebben aangegrepen om iets te veranderen. Die urgentie voelen veel gemeenten.’

Maar Munnikendam heeft ook zorgen. Conform de Financiële-verhoudingswet wordt een Artikel 2-onderzoek uitgevoerd, waarin in beeld is gebracht wat de financiële gevolgen van het akkoord zijn voor gemeenten. De conclusie kennen we al: de lokale overheden hebben extra geld nodig om de taken uit te kunnen voeren. Maar er is geen garantie dat dat geld er ook komt, concludeert Munnikendam. ‘In 2021 komt er een nieuw kabinet. Stel je voor dat dat geen geld beschikbaar stelt voor de uitvoering van het Klimaatakkoord, dan kunnen we ons werk maar gedeeltelijk doen.’

In een aangenomen motie, medeondertekend door zestig andere gemeenten, riep Zaanstad tijdens de ledenvergadering het VNG-bestuur op met het kabinet te overleggen over de financiële steun. Munnikendam: ‘We staan inhoudelijk achter de doelen van het Klimaatakkoord. Maar we willen zeker weten dat er genoeg geld is om het te kunnen uitvoeren. Dat is voor ons een randvoorwaarde.’

Gaat het alleen om geld?
‘De motie is opgehangen aan het geld, dat is de belangrijkste voorwaarde. Maar we hebben ook te maken met wet- en regelgeving die moet worden aangepast. En we kijken naar de financieringsinstrumenten. Hier in Zaanstad hebben we 60.000 woningen die van het aardgas af moeten. Dat kunnen we als overheid nooit betalen. Daarom moeten we andere manieren met elkaar afspreken. Kijk naar het zogeheten gespikkeld bezit, waarin woningen in een wijk deels van een woningcorporatie zijn, maar waar ook woningen in particuliere eigendom zijn. Wat doe je als één van hen niet van het gas af wil? En voor wie zijn de kosten als je een warmtenet wilt aanleggen, zoals we hier in Zaanstad doen? Wie betaalt het stukje buis van de voordeur naar de leiding in de straat? We willen ervoor waken dat de rekening op onze schouders komt, of op die van onze inwoners.’

‘Ik ben tevreden als het glas niet halfvol is, maar helemaal vol’

De motie is aangenomen; het VNG-bestuur gaat haar uitvoeren. Wanneer bent u tevreden?
‘Ik ben tevreden als het glas niet halfvol is, maar helemaal vol. Daar moet een toezegging op komen, want wij willen hard aan het werk.’

Wat als het glas halfvol blijft?
‘Als we het niet redden, gaan we een tandje langzamer werken. We gaan niet meer doen dan waarvoor er geld is. En we zien het al gebeuren. De gemeente Groningen heeft moeten besluiten een aantal projecten om wijken gasvrij te maken te temperen omdat er geen geld meer voor is. Dat willen we voorkomen.’

U pleit er ook voor de energietransitie te koppelen aan stedelijke vernieuwing. Kunt u dat uitleggen?
‘Bij de eerste doorrekeningen van het Klimaatakkoord door het Planbureau voor de Leefomgeving is voorgesteld te beginnen met de energietransitie in de meest kansrijke wijken. Dat is natuurlijk makkelijk. Dan heb je meteen mooie verhalen. Maar daarmee maak je de tweedeling groter. Ik sta juist voor kansengelijkheid. Uiteindelijk moet iedereen mee kunnen doen aan de energietransitie. We hebben hier in Zaanstad aandachtswijken, zoals Poelenburg-Peldersveld. Voorheen was er vanuit het Rijk geld voor vernieuwing van deze wijken. Dat heeft ook een sociale kant: we proberen mensen uit de armoede te krijgen. In dit soort wijken ligt energiearmoede op de loer. Mensen hebben geen geld om de energierekening te betalen, terwijl ze in een woning zitten die enorm veel energie lekt. Als je dat vergelijkt met – en dan zeg ik het even heel gechargeerd – mensen die in een huis wonen met energielabel A en die genoeg geld verdienen om zelf een warmtepomp aan te schaffen, dan kies ik ervoor de energietransitie te koppelen aan die aandachtsgebieden. Als je zorgt dat de mensen daar wél hun huis kunnen isoleren, en wél gefaciliteerd worden om van het gas af te gaan, dan gaat hun energierekening omlaag en gaat hun financiële situatie erop vooruit. Dat is een enorme kans.’

Dit zullen ook mensen zijn die gemiddeld gezien zelf minder affiniteit hebben met verduurzaming.
‘Ik hoef niet iedereen te overtuigen door te prediken, maar het kan helpen als je mensen in hun portemonnee stimuleert. In Peldersveld staan langs de snelweg vijf grote flats. Die gaan van het gas af en worden straks verwarmd met warmte uit een biomassacentrale. We hebben de warmteprijs gekoppeld aan de consumentenprijsindex, en niet aan de gasprijs, want die stijgt veel harder. Daar hebben de bewoners van die flats profijt van.’

‘Als iedereen all electric gaat, dan houdt het net het niet’
 

Gemeenten spelen een belangrijke rol bij het uitvoeren van het Klimaatakkoord. Hoe gaat het in Zaanstad?
‘Zaanstad is van oudsher een industriegebied. Er zijn hier vier grote bedrijven die een brief van minister Eric Wiebes van Economische Zaken hebben gehad dat ze van het Groningse gas af moeten. Dat is een enorme opgave, maar tegelijkertijd zien we dat wanneer dat lukt, we een enorme besparing hebben behaald. En we hebben dus die 60.000 woningen die ook van het gas moeten. Ik merk dat we goed op weg zijn om die beweging op gang te krijgen. We zijn bezig met de Zaanse Klimaattafels, waarin we in beeld brengen welke initiatieven er zijn. Daar krijgen we straks de eerste opbrengsten van. Er zitten onwaarschijnlijk veel grote en kleine initiatieven tussen. Dat komt nu allemaal samen. Maar we zijn er nog niet. Als we in Zaanstad helemaal klimaatneutraal willen worden, dan moeten we nog meer met elkaar gaan samenwerken.’

Wat doet u al?
‘Ik vind het warmtenet in Peldersveld een mooi voorbeeld. Dat net is uniek voor Nederland, omdat het onafhankelijk is van de warmtebron. We kunnen het heel eenvoudig uitbreiden zonder dat we vastzitten aan een warmteleverancier, omdat wij als gemeente mede-eigenaar zijn van de bv die de buizen bezit. Met die vijf flats maken we een begin, maar we kunnen zo vergroten naar andere wijken.’

Kunt u als gemeente helemaal zelfvoorzienend worden?
‘Dat zijn we nu binnen de Regionale Energiestrategie aan het uitrekenen. Ik denk niet dat et binnen het Zaans grondgebied helemaal gaat lukken, maar binnen de regio komen we een heel eind.’

Zaanstad wilde in eerste instantie al in 2020 energieneutraal worden. Jullie hebben nog een paar dagen…
‘Haha, ja dat was ooit het plan. Onze ambitie is nu om tussen 2030 en 2040 energieneutraal te worden. Het jaar 2020 klonk destijds heel ver weg, maar eigenlijk hadden we niet door wat ervoor nodig is om energieneutraal te worden. Het ingewikkelde van de energietransitie is dat we dit nog nooit eerder gedaan hebben. En hoe meer je ervan weet, hoe ingewikkelder het wordt. Voorheen dachten we: als iedereen zonnepanelen heeft, dan zijn we klimaatneutraal. Maar je moet ook je warmte nog regelen. En als iedereen all electric gaat, dan houdt het net het niet. Ook dat is een groot probleem, dus je zult die capaciteit moeten creëren. En dat doet weer wat met de ruimte in je stad. Je moet zorgen voor grotere transformatiehuisjes, veel meer oplaadpalen voor elektrische auto’s. Dat gaat weer ten koste van het groen in de stad, of van parkeerplekken. Dat zijn allemaal dingen die we niet scherp in beeld hadden toen we 2020 als stip op de horizon zetten.’

Maar medio jaren dertig moet lukken?
‘Ja. Het moet groeien, maar het is een enorme reis met elkaar. Ook voor gemeenten is dit nieuw hè.’ 
 

Opgestapt

Vlak voor dit blad naar de drukker ging, werd bekend dat Sanna Munnikendam per direct aftrad als wethouder. Omdat zij niet op persoonlijke titel maar namens de gemeente Zaanstad spreekt, heeft de redactie van VNG Magazine besloten het interview toch af te drukken; haar opstappen doet immers niets af aan de boodschap van de gemeente.