Hoe kunnen gemeenten kwetsbare groepen inwoners helpen aan specifieke woonoplossingen, vormen van begeleiding en zorg, om zo zelfstandig mogelijk te kunnen wonen?

Ouderen met een extra begeleidings en/of zorgvraag, lichamelijk en verstandelijke gehandicapten, doelgroepen van maatschappelijke opvang (zoals dak- en thuislozen, bewoners van blijf-van-mijn-lijfhuizen) en GGZ-cliënten (beschermd wonen, begeleid zelfstandig wonen) hebben behoefte aan specifieke woonoplossingen, vormen van begeleiding en zorg.

Voor deze kwetsbare inwoners is het een basisvoorwaarde om thuis te kunnen (blijven) wonen en zoveel mogelijk de regie te houden op het eigen leven.

Maatschappelijke opgaven voor gemeenten

De komende jaren buigen raadsleden en wethouders zich over vraagstukken rondom goede dienstverlening aan burgers met zorg op maat. De overheid bevordert al tientallen jaren dat ouderen en mensen met lichamelijke en verstandelijke beperkingen langer thuis blijven wonen. Burgers zelf willen ook zo lang mogelijk in hun eigen omgeving blijven wonen en de regie houden over hun eigen leven.

Om dit voor elkaar te krijgen moet het woningaanbod toegesneden zijn op de vraag, de zorg zelfstandig wonen mogelijk maken, de inrichting en voorzieningen in de wijk er op afgestemd en er acceptatie zijn door wijkgenoten. De woningen moeten ook betaalbaar zijn en blijven. Een groot deel van de mensen met een zorgvraag heeft een laag inkomen en is aangewezen op goedkope huisvesting. Soms is er sprake van schulden. Daarnaast kunnen de hoge woonkosten de uitstroom uit (nog duurdere) intramurale voorzieningen bemoeilijken.

De maatschappelijke opgave is niet alleen gericht op kwetsbare groepen, maar gaat ook over de vraag hoe burgers gefaciliteerd worden zelf maatregelen te nemen om langer in de eigen omgeving te kunnen blijven wonen. Gemeenten hebben sinds de decentralisaties (WMO 2015) en de invoering van de Woningwet 2015 een belangrijke rol. Naast de regie, moeten zij ook samenwerken met ketenpartners (corporaties, zorgaanbieders, zorgverzekeraars), andere gemeenten in een regio en met bewoners. Uit de praktijk blijkt de eerste stap lastig te nemen.

De verbinding leggen tussen de verschillende werelden is erg belangrijk en dat blijft de komende raadsperiode. Binnen de gemeenten moeten de domeinen zorg en wonen samenwerken.

Regeerakkoord

In het regeerakkoord Rutte III zijn afspraken opgenomen met betrekking tot wonen en zorg. De belangrijkste zijn:

  • Gemeenten worden verder gestimuleerd met woningcorporaties afspraken te maken over voldoende en passende woonruimte, met bijzondere aandacht voor kleinschalige en innovatieve wooninitiatieven en doorstroom.
  • Het kabinet zal in overleg met medeoverheden, woningcorporaties en andere stakeholders afspraken maken over het aanjagen van de woningbouwproductie door zoveel mogelijk belemmeringen weg te nemen. Daarnaast moet regionaal maatwerk mogelijk zijn, zowel in grote steden als in regio’s met demografische krimp en leegstand.
  • Ook doelgroepen en differentiatie zijn onderdeel van de opgave. Het woningaanbod moet meebewegen met de veranderende eisen en wensen. Dat heeft implicaties voor het type woning dat moet passen bij ieders financiële mogelijkheden (zoals sociale huurwoningen, middenhuurwoningen en koopwoningen) en woningen die zijn toegesneden op doelgroepen.

Adviezen om mee aan de slag te gaan

  • Begin als nieuwe gemeenteraad op tijd met het vaststellen van de prioriteiten. Wat zijn de belangrijkste opgaven als het gaat om wonen, begeleiding en zorg? De meeste beleidsplannen worden voor vier jaar opgesteld en voor veel relevante onderwerpen begint in 2019 een nieuwe cyclus. Zorg voor een gedegen analyse van de problematiek. Laat u uitgebreid informeren over de vraagstukken waar wonen, begeleiding en zorg een rol spelen
  • Bij het starten van een nieuw college kunt u als raadsleden en wethouders met elkaar afspreken dat u een verbinding legt tussen het lokaal woonbeleid en het lokaal zorgbeleid. Bijvoorbeeld door dwarsverbanden te leggen tussen het woonbeleid en het zorgbeleid, samenwerking tussen verschillende professionals te stimuleren. Op die manier kunt u ervoor zorgen dat het woon- en zorgbeleid elkaar waar mogelijk versterkt om burgers op maat te begeleiden.

Zorg voor:

  • Goede informatie en communicatie met bewoners rond wonen met begeleiding en zorg, bewustmaking van de mogelijkheden voor ondersteuning en eigen initiatief.
  • Aan gemeentelijk beleid gekoppelde prestatieafspraken met corporaties, huurdersorganisaties, aanbieders van zorg en ondersteuning; werken aan een integrale visievorming, in de woonvisie en in het Wmo beleidsplan (beschermd wonen).
  • Een gebiedsgerichte aanpak rond wonen met begeleiding en zorg in samenwerking met partners.
  • Versterking van de samenwerking tussen professionals om vroegtijdig te kunnen signaleren dat bewoners ondersteuning/zorg nodig hebben en die kunnen aanbieden. Denk aan de mantelzorgers, de Wmo-consulent en schuldhulpverleners, de wijkteams, wijkverpleging, huisarts, zorgaanbieders, corporaties.
  • Versterking van de relatie met zorgverzekeraars en de regionale samenwerking tussen gemeenten onderling, rond beschermd wonen en woonruimteverdeling.
  • Het faciliteren van initiatieven via ruimtelijke kaders als bestemmingsplannen en het beschikbaar stellen van locaties en accommodaties.

Vergeet de regio niet. Veel zorg moet regionaal worden ingekocht, ook zijn er vaak veiligheidsvraagstukken die op bovenlokaal niveau worden besproken. Bewaak dat de afspraken die worden gemaakt aansluiten op de eigen doelstellingen. Gebruik de eigen beleidsplannen om er invloed op uit te oefenen.

Wat doet de VNG

De aanbevelingen van het Aanjaagteam Langer Zelfstandig Wonen zijn door de VNG omgezet in het programma ‘Wonen met begeleiding en zorg’. Een programma dat in uitvoering was tot de raadsverkiezingen van maart 2018. Binnen het programma is veel tot stand gebracht, in samenwerking met partners; leerkringen, handreikingen, verspreiding van praktijkvoorbeelden, monitors (Woonzorgwijzer; lokale monitor wonen).

Naar aanleiding van de visie van de commissie-Dannenberg 'een inclusieve wijk, waarin iedereen kan meedoen', heeft de VNG het ondersteuningsprogramma Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang opgezet. In nauwe samenwerking met VWS voert een VNG-team het programma uit.

De spin-off van het ondersteuningsprogramma is het actieprogramma Weer Thuis! Een samenwerking van Federatie Opvang (mede namens GGZ Nederland), Leger des Heils, Aedes en VNG, met als doel de uitstroom uit Beschermd Wonen naar zelfstandig wonen te stimuleren. Daarbij worden afspraken gemaakt over zowel de huisvesting als de ondersteuning en begeleiding van meerdere levensaspecten.

Een veilige maar vooral inclusieve wijk is ook het doel van het Schakelteam Personen met verward gedrag. De VNG is één van de opdrachtgevers van het Schakelteam. De focus ligt weliswaar meer op de zorg, maar het doel wordt alleen behaald als ook aan de voorwaarde van voldoende passende woningen met zorg wordt voldaan.

Daarnaast is de VNG betrokken bij het programma Ouderenpact van het Rijk, met de actielijn Langer Thuis.