Laatst bijgewerkt: 01 juni 2026

Sociaal domein

maandag 1 juni 2026

Gemeenten hebben een belangrijke taak op het gebied van de publieke volksgezondheid. In deze Raadgever vindt u informatie over de precieze wettelijke taken, de achtergronden, enkele actuele ontwikkelingen en uw rol als raadslid.

Achtergrond

  • Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wet publieke gezondheid (artikel 2 Wpg).
  • Gezondheidsdoelen zijn verweven in verschillende akkoorden (zoals Nationaal Preventie Akkoord, Gezond en Actief Leven Akkoord, Integraal Zorg Akkoord, Aanvullend Zorg en Welzijns Akkoord, Top Sectoren beleid: Missie Gezondheid en Zorg 2024-2027, Samenhangende preventiestrategie etc.).
  • De Wet publieke gezondheid (Wpg) speelt een centrale rol in de beweging van zorg naar gezondheid. Hierin is geregeld dat gemeenten actief het lokale volksgezondheidsbeleid inrichten.
  • Gemeenten zijn opdrachtgever aan de Gemeentelijke Gezondheidsdienst (GGD) en dragen via gemeenschappelijke regeling zorg voor de instelling en instandhouding (Wpg artikel 14 lid 1).
  • Gemeenten kunnen ervoor kiezen om taken of onderdelen van taken door een andere partij dan de GGD te laten uitvoeren (Artikel 14 lid 4 WPG), bijvoorbeeld een thuiszorgorganisatie.

De gemeentelijke taken vanuit de Wpg zijn als volgt samen te vatten:

  • Algemene publieke gezondheidszorg (artikel 2). Het college van B&W bevordert de totstandkoming, continuïteit en samenhang binnen de publieke gezondheidszorg, alsook de afstemming met de curatieve gezondheidszorg en de geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en rampen.
  • Jeugdgezondheidszorg (JGZ) (artikel 5). Dit omvat vooral de periodiek geneeskundige onderzoeken bij jeugdigen van 0 tot 19 jaar.
  • Ouderengezondheidszorg (OGZ) (artikel 5a). Het college van B&W draagt zorg voor de uitvoering van de ouderengezondheidszorg, onder andere door systematisch volgen en signaleren van ontwikkelingen in de gezondheidstoestand van ouderen en van gezondheidsbevorderende en -bedreigende factoren.
  • Infectieziektebestrijding (artikel 6), zoals de uitvoering van het Rijksvaccinatiepakket.
  • Het opstellen van lokaal gezondheidsbeleid (artikel 13) en de periodieke beleidsnota gezondheidsbeleid.

Actualiteit

De publieke gezondheid in Nederland staat onder druk. Dat concluderen de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), de Inspectie Gezondheidzorg en Jeugd (IGJ) en het Verwey-Jonker Instituut. Huidige gezondheidsdoelen zijn te vaag, te vrijblijvend en vooral gericht op de korte termijn. Met het rijk en verschillende stakeholders bereidt de VNG daarom een advies voor met oog op een gezamenlijke langjarige aanpak van het publieke gezondheidsbeleid.   

Daarnaast is de Wpg in beweging en zijn de volgende toevoegingen in de wet gedaan: 

  • Als reactie op de coronacrisis wordt er gewerkt aan meer Pandemische Paraatheid. Deze wijziging beoogt een structureel wettelijk kader voor infectieziektebestrijding: het versterkt de besluitvorming, verankert de parlementaire betrokkenheid en beschermt bestaande grondrechten. Ook zijn nieuwe categorieën ingevoerd voor snelle maatregelen bij pandemieën (de zogeheten groep A1, die infectieziekten betreft met een pandemisch potentieel). De middelen voor pandemische paraatheid worden door het rijk rechtstreeks aan de GGD’en verstrekt.
  • Suïcidepreventie. Deze wijziging is per 1 januari 2026 in werking getreden en verankert suïcidepreventie structureel in het takenpakket van gemeenten en het rijk. Wat voorheen vrijblijvend was is nu een wettelijke plicht. Hiervoor is een bedrag van in totaal € 10 miljoen in het gemeentefonds gestort.
  • Tot slot wordt de ambitie verkend om te komen tot een uniform basisniveau voor de gemeentelijke publieke gezondheidstaken, met mogelijk een sterkere sturing vanuit het rijk. De VNG heeft aangegeven dat dit niet kan zonder een uitvoeringstoets en een goed gesprek over taken en middelen aan de voorkant.


Wat kunt u als raadslid doen?

Bij publieke gezondheid komen de verschillende rollen van de gemeenteraad terug, waarbij zowel inhoudelijke als financiële kaders van belang zijn. Het volgende kan u helpen in uw rol als raadslid. 

Wet gemeenschappelijke regeling 

  • De taken en verantwoordelijkheden voor publieke gezondheid zijn vastgelegd in de Wpg en het Besluit publieke gezondheid. Het ministerie van VWS is (als stelselverantwoordelijke) samen met gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wpg. Deze medebewindstaken worden vergoed door de rijksoverheid (artikel 108 Gemeentewet). Sinds 2003 stort VWS via BZK hiervoor macrobudgetten in het gemeentefonds. Gemeenten ontvangen een deel daarvan via een verdeelsleutel op basis van indicatoren als populatieopbouw en sociaaleconomische welvaart. Sinds 2023 vallen de middelen voor publieke gezondheid binnen het cluster Sociale basisvoorzieningen, taakveld 7.1 volksgezondheid van het gemeentefonds. De middelen in dit taakveld zijn niet geoormerkt en daarmee voor gemeenten vrij besteedbaar.;
  • Uw rol: De raad stelt de begroting van de gemeenschappelijke regeling van de GGD vast en bepaalt daarmee aan welke taken en projecten het geld wordt uitgegeven.

Zorgakkoorden IZA, AZWA en GALA

  • In het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) heeft de VNG met 19 andere partijen aanvullende afspraken gemaakt op het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Het AZWA is bedoeld om de beweging van zorg naar gezondheid te versnellen en de gezondheidszorg toekomstbestendiger te maken. Via preventie voorkomen heeft de voorkeur boven achteraf gezondheidsschade behandelen.
  • De inzet van gemeenten is vooral gericht op een betere samenwerking tussen de zorg en het sociaal domein, bijvoorbeeld via valpreventie, kansrijke start, sociaal verwijzen, mentale gezondheidsnetwerken en de ketenaanpak dementie. Doel is dat deze aanpakken in alle gemeenten beschikbaar zijn, iets waarvoor verzekeraars, gemeenten, GGD’en en aanbieders samen verantwoordelijk voor zijn. Zie de Raadgever AZWA.
  • Vanaf 2027 ontvangen de gemeenten extra financiële middelen ten behoeve van de uitvoering van het AZWA. Dit gaat via een nieuwe specifieke uitkering (SPUK) voor 2027 - 2029. In totaal gaat het in 2027 om € 451 miljoen, een bedrag dat in de volgende jaren nog oploopt. Vanaf 2030 worden deze middelen structureel uitgekeerd aan gemeenten voor de aanpakken waarvan voldoende bewezen is dat ze helpen om de uitgaven voor ziektekosten in de Zorgverzekeringswet terug te dringen.
  • Een deel van de opgaven in het AZWA wordt in regionale samenwerking uitgevoerd, op de schaal van de IZA-regio. Hiervoor wordt ongeveer de helft van de SPUK AZWA uitgekeerd aan de IZA-mandaatgemeente, het andere deel ontvangt elke gemeente ten behoeve van de lokale AZWA-opgaven. Naast de SPUK AZWA blijft de brede regeling combinatiefuncties (BRC) bestaan, waarmee gemeenten cofinanciering krijgen om de deelname aan sport, bewegen en cultuur te bevorderen.
  • Uw rol: u stelt zowel de inhoudelijke als de financiële kaders vast. 

Landelijke nota Volksgezondheid 

In december 2025 is de Landelijke nota Volksgezondheid vastgesteld. Dit betekent voor u:

  • Deze nota verschijnt om de 4 jaar (artikel 2 lid 2b Wpg) en verplicht de gemeenteraad om binnen 2 jaar na openbaarmaking een eigen nota gemeentelijk gezondheidsbeleid vast te stellen (artikel 13 lid 2 Wpg).
  • In de huidige nota ligt de nadruk meer dan voorheen op het versterken van preventie en de beweging van zorg naar gezondheid, het terugdringen van gezondheidsverschillen en het verhogen van de aandacht voor de weerbaarheid van samenleving en gezondheidszorg.
  • De nota bevat 5 hoofdthema’s: Kansrijk opgroeien, Gezondheidsachterstanden terugdringen, Mentale gezondheid, Vitaal ouder worden en Gezonde leefomgeving.
  • Uw rol: u kunt als raadslid erop alert zijn dat de lokale nota volksgezondheid wordt opgesteld. Als raad stelt u de nota vast en bewaakt u de uitvoering ervan.

Gezondheid in alle beleidsterreinen (GIAB)

Gezondheid in alle beleidsterreinen (voorheen Health in All Policies) betekent dat we bij álle beleidskeuzes bewust kijken naar de gevolgen voor de gezondheid. Dat is geen extra verplichting, maar vooral een manier om bestaande doelen slimmer te verbinden. Wat goed is voor gezondheid, is immers goed voor de leefbaarheid en participatie voor alle inwoners. 

Uw rol: als gemeenteraad heeft u bij uitstek zicht op het totaalplaatje. Houd er oog voor dat de Wpg en de andere wetten in het sociaal domein (Wmo, Jeugdwet, Participatiewet) nauw met elkaar samenhangen en elkaar beïnvloeden. 
 

Meer informatie

Onderzoeken Publieke Gezondheid

Gezondheid in alle beleidsterreinen

Wetteksten 

Informatie van de VNG over de zorgakkoorden IZA, AZWA en GALA