Gezinnen voelen zich niet goed gehoord en geholpen

We zien dat de hulp en bescherming voor kinderen en volwassenen die slachtoffer zijn van huiselijk geweld en kindermishandeling al jaren tekort schiet. De keten is ingewikkeld georganiseerd met veel verschillende organisaties die in een estafette achter elkaar werken. Hierdoor hebben gezinnen (leefeenheden met en zonder kinderen) niet één vast aanspreekpunt en moeten zij telkens opnieuw hun verhaal vertellen. Het gebeurt daardoor te vaak dat gezinnen geen passende hulp krijgen of op de wachtlijst belanden. Bovendien is er te weinig aandacht voor de achterliggende problematiek die zorgt voor de onveiligheid, zoals psychiatrische problematiek, verslaving, schulden, complexe scheidingen en problemen met huisvesting. Kortom, hulp is vaak te laat beschikbaar en onsamenhangend, waardoor de problemen van het gezin alleen maar groter worden. Zij voelen zich niet gehoord, weten niet altijd wat hun rechten zijn en voelen zich onvoldoende geholpen. 

Proeftuinen laten verbluffend goede resultaten zien 

Vanuit de behoefte gezinnen beter te kunnen helpen zijn in de uitvoeringspraktijk een aantal pilots gestart. Daarna is in opdracht van het Rijk het Toekomstscenario ontwikkeld en wordt onder landelijke regie in proeftuinen deze nieuwe werkwijze verder ontwikkeld en beproefd. De aanpak richt zich op alle vormen en gradaties van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Want in gezinnen lopen de verschillende vormen en gradaties van geweld in elkaar over en worden ze onbedoeld van generatie op generatie overgedragen.

De proeftuinen hebben hiervoor een fundamenteel andere werkwijze ontwikkeld met verbluffend goede resultaten. De inzet van gedwongen maatregelen neemt op die plekken met zo’n 87% af, gezinnen voelen zich beter gehoord en geholpen en professionals vinden dat ze weer ‘het goede’ voor gezinnen kunnen doen. De principes zijn eenvoudig: het gezin staat centraal, de vrijwillige hulp vanuit het lokale team staat om het gezin heen, terwijl de veiligheidsexpertise in een tweede ring om de vrijwillige hulp heen is georganiseerd. De aanpak kijkt niet alleen naar het slachtoffer maar naar het hele systeem (gezinsleden, netwerk) als onderdeel van de oplossing. Naast de  onveiligheid zelf komen ook onderliggende oorzaken als schulden, psychische problemen en huisvesting aan bod. En met een domein-overstijgende aanpak worden deze onderliggende oorzaken aangepakt. 

Daarbij maakt de werkwijze onderscheid tussen enerzijds gezinnen in stress, waar met juiste ondersteuning de veiligheid hersteld kan worden, en anderzijds intieme terreur, waar primair de inzet van strafrecht op zijn plek is. 

Hoe kunnen gemeenten en regio’s de nieuwe werkwijze tot het nieuwe normaal maken

De proeftuinen hebben belangrijke stappen gezet. Toch kunnen zij het Toekomstscenario niet volledig ten uitvoer brengen. Hiervoor zijn wet- en stelselwijzigingen noodzakelijk inclusief de daarvoor benodigde transitiemiddelen. En hoewel de stelselhervorming is opgenomen in het coalitieakkoord 2026 zijn deze middelen vooralsnog niet geraamd. 

Tegelijkertijd zien we dat steeds meer gemeenten, in navolging van de proeftuinen, aan de slag gaan met elementen uit het Toekomstscenario. Zij doen dit in de eerste plaats om gezinnen beter te helpen, maar ook omdat doorgaan met het huidige disfunctionele stelsel geen optie is. Het zou te risicovol en kostbaar zijn.  

Om de noodzakelijke beweging richting het Toekomstscenario vast te houden en verder te brengen is er een transitiestrategie ontwikkeld. Deze strategie gaat uit van twee fasen. In de eerste fase (2026-2028) wordt de transformatie binnen de huidige kaders voorbereid, startend bij de huidige organisaties en samenwerkingsverbanden. Hierna volgt de fundamentele omslag (2029-2031) inclusief wet- en stelselwijzigingen in de tweede fase. De veranderstrategie biedt gemeenten en regio’s zo concrete handvatten om aan de slag te gaan. 

De wettelijke basis van beleid om huiselijk geweld en kindermishandeling terug te dringen

Internationale verdragen tegen huiselijk geweld en kindermishandeling, zoals het ‘Verdrag van Istanbul’ en het ‘VN-Kinderrechtenverdrag’, verplichten staten om geweld te voorkomen, slachtoffers te beschermen en daders te vervolgen. Nederland ratificeerde deze verdragen. Gemeenten hebben belangrijke verantwoordelijkheden in het voorkomen en terugdringen van huiselijk geweld en kindermishandeling. Deze taken staan beschreven in de Wet maatschappelijke ondersteuning en in de Jeugdwet. Omdat bemoeienis van de overheid uiteindelijk kan leiden tot overheidsingrijpen met gedwongen maatregelen, is dit beleidsterrein met veel rechtswaarborgen en regelgeving omgeven.

Praktische tips

Informeren

Er is veel informatie beschikbaar over het Toekomstscenario en het beleidsterrein van huiselijk geweld en kindermishandeling. U kunt zich informeren door de meest relevante beleidsstukken te lezen, de cijfers te bestuderen en in gesprek te gaan met ervaringsdeskundigen, professionals, bestuurders en uw college. 

• Bekijk het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming
• Bekijk de website voor Jeugd en gezin
• Medio 2026 komt de hierboven beschreven veranderstrategie beschikbaar aan de hand waarvan gemeenten en regio’s hun ambitie voor de eerste transformatiefase kunnen bepalen.
• Cijfers over dit beleidsterrein vindt u op verschillende websites, zoals waarstaatjegemeente waar u cijfers vindt over jeugdreclassering & -bescherming en de veilig thuis meldingen. Cijfers over huiselijk geweld vindt u in de GGD monitor van uw regio.  
• Naast de cijfers geven gesprekken met ervaringsdeskundigen u inzicht in het cliëntperspectief.
• Werkbezoeken aan de uitvoeringsorganisaties en gesprekken met professionals geven u een beeld van de stand van de uitvoering.
• Informeer of uw gemeente al een lokaal team heeft dat werkt conform het richtinggevend kader waaronder ook het werken met onveiligheidsproblematiek. En of zij in haar opdrachtgevende rol richting lokaal team en veiligheidspartners gebruik maakt van de ‘Leidraad werken aan veiligheid’.
• Informeer of er in uw regio proeftuinen actief zijn en of uw eigen gemeenten hierop al stappen heeft gezet. Een werkbezoek aan de proeftuin in uw regio kan een goede manier zijn om snel veel informatie te vergaren. 
• Vorm u op basis van deze informatie wat de lokale en regionale opgave is op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling. 

Kaders stellen 

De fundamentele omslag naar het Toekomstscenario is een verandering in denken, doen en organiseren. Het scenario raakt de lokale teams maar in ieder geval ook de veiligheidspartners als Veilig Thuis, de Raad voor de Kinderbescherming en de Gecertificeerde Instellingen. De omslag vergt daarom een samenhangende aanpak op lokaal en regionaal niveau, waarbij regionale samenwerking wordt beoogd op de schaal van de 25 veiligheidsregio’s. 

• Voor de coördinatie van deze beweging is een regionale aanpak op basis van een regionaal plan noodzakelijk. Hierbij heeft de gemeenteraad een belangrijke kaderstellende rol. 
• Veel van de taken op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling zijn specialistische taken en worden op regionale schaal via gemeenschappelijke regelingen georganiseerd en ingekocht. Vaak stellen deze samenwerkingsverbanden daarvoor een regiovisie vast. Bij wijzigingen van de beleidskoers kan regionaal samenwerken met de raadsleden van de verschillende gemeenten helpen om gecoördineerd tot kaderstelling te komen. 
• De gemeenteraad stelt periodiek een plan vast voor het door het gemeentebestuur te voeren beleid voor maatschappelijke ondersteuning. Onderdeel hiervan is de inrichting op regionaal niveau van een Veilig Thuis organisatie. Daarnaast stelt de gemeenteraad periodiek een richtinggevend plan vast voor preventie, jeugdhulp en de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering.

Controleren

Het doel van het Toekomstscenario is dat gezinnen zich beter gehoord en geholpen voelen en dat zodoende het aantal gedwongen maatregelen daalt. Deze effecten zullen echter niet op korte termijn zichtbaar zijn. In de tussenliggende periode kunt u monitoren of het veranderproces verloopt zoals bedacht en gepland. 

• Gaat uw gemeente en de regio aan de slag met het Toekomstscenario? Houd dan een vinger aan de pols voor wat betreft de slagkracht van de programmaorganisatie die de verandering begeleidt: is die in staat om de fundamentele omslag die op cultuur, werkwijze en structuur beoogd wordt te realiseren?
• Werkt uw regio planmatig aan de omslag naar het Toekomstscenario, bewaak dan of het veranderproces verloopt zoals bedacht en gepland. 
• Laat u ook meer inhoudelijk informeren over de voortgang van het Toekomstscenario door ervaringsdeskundigen, professionals en bestuurders.
• Monitor de effectiviteit van het beleid aan de hand van de jaarstukken en de hierboven genoemde websites met cijfers over het beleidsterrein of het gevoerde beleid effectief is en of bijsturing noodzakelijk en mogelijk is.