De gemeente voert verschillende taken uit, die voor het groot deel zijn opgenomen in de Jeugdwet, maar ook in andere wetten zoals de Wet publieke gezondheid, de Wet maatschappelijk ondersteuning, de Leerplichtwet en onderwijswetgeving. Vanuit het gemeentelijk jeugdbeleid gaat het om 3 samenhangende thema’s:

1. De sociale en pedagogische basis
2. Lokale teams
3. Jeugdzorg

Het belang van sterke lokale teams

Sinds 2015 zijn gemeenten vanuit de Jeugdwet en Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 verantwoordelijk voor het ondersteunen van hun inwoners bij het gezond en kansrijk opgroeien en ‘normaal’ kunnen meedoen in de samenleving. 

We zien dat deze verantwoordelijkheid in gemeenten op verschillende manieren wordt ingevuld.

Om de lokale werkwijze te verstevigen en ongewenste verschillen te verkleinen, is afgesproken dat alle gemeenten gaan werken met lokale teams. Deze teams versterken de wijk of buurt, hebben goede contacten met lokale partners als huisartsen en onderwijs en bieden zelf hulp wanneer inwoners er zelf even niet uitkomen. 

De afgelopen decennia zien we een sterke toename van het beroep op individuele zorg en ondersteuning. Inwoners worden dan vaak doorverwezen door huisartsen of consulenten en behandeld op basis van een diagnose, terwijl de oorzaak en context van hun probleem en hulpvraag veelal in hun omgeving liggen. Specifiek op het gebied van jeugdhulp heeft dit geleid tot grote druk, lange wachtlijsten en onaanvaardbare financiële risico’s voor gemeenten. Stevige lokale teams kunnen de druk op deze hulp verminderen door zelf hulp te bieden aan inwoners. Specialistische hulp en behandeling blijven dan beschikbaar voor de meest kwetsbare inwoners, waarbij deze wordt ingezet en betrokken door het lokale team wanneer dat nodig is. 

Het doel is om in iedere gemeente de lokale teams neer te zetten als deskundige en betrouwbare partner voor de inwoner. Wat nodig is in een wijk, buurt of kern (de lokale maatschappelijke opgave) vormt hierbij het uitgangspunt. Om gemeenten daarbij te helpen wordt landelijk afgesproken wat lokale teams doen en hoe gemeenten dit kunnen organiseren. Als eerste stap heeft de VNG in 2024 het Richtinggevend Kader toegang, lokale teams en integrale dienstverlening vastgesteld. Hierbij geldt dat er geen blauwdruk is voor lokale teams in iedere gemeente. De samenstelling, organisatievorm en positie zijn altijd afhankelijk van de lokale maatschappelijke opgave, het zorglandschap en de politiek-bestuurlijke keuzes.

Wat is een stevig lokaal team?

In een stevig lokaal team werken professionals met brede kennis en expertise op het gebied van bijvoorbeeld maatschappelijk werk, opvoeden en opgroeien, ggz en schulden. Het team werkt in de wijk op een voor de inwoner makkelijk vindbare en toegankelijke plek. In sommige gemeenten werken lokale teams voor alle inwoners, soms zijn er verschillende teams voor jeugd en volwassenen. In alle gevallen hebben de lokale teams korte lijnen met alle onderdelen van het sociaal domein en kunnen ze de inwoner op weg helpen in de breedte van diens vraag. Dat betekent ook dat ze samenwerkingsrelaties hebben met andere partijen die in het dagelijks leven van inwoners aanwezig zijn, zoals scholen, kinderopvanglocaties, huisartsen, volwassenenzorg en welzijnsaanbod. Daarbij hebben ze het mandaat om ondersteuning te organiseren en in te zetten in de breedte van het sociaal domein. Tot slot kunnen ze zelf hulp en ondersteuning bieden bij jeugd- en opvoedvragen, zo mogelijk in groepsverband. 
Bij dit alles hebben de professionals in de lokale teams als grondhouding dat problemen bij het leven horen en dat het primair hun taak is om inwoners ermee te leren omgaan.

De rol van de raad

De rol van de gemeenteraad is om, vanuit haar kaderstellende rol, de maatschappelijke opgaven te bepalen waaraan de lokale teams gaan werken. Wat speelt er in de wijken, buurten of kernen van een gemeente, en welke inzet is daarop nodig? De raad moet een visie hebben op hoe de ondersteuning in het sociaal domein er op die basis in de gemeente uit zou moeten zien. Daarbij kan het Richtinggevend Kader als leidraad worden genomen.

Daarnaast gaat de raad over de financiële kaders. Daarbij is het zaak om voldoende middelen beschikbaar te stellen voor de doorontwikkeling naar stevige lokale teams wanneer dat in een gemeente nodig is. Hierbij is van belang dat het college dit organiseert met een zo beperkt mogelijk aantal uitvoerende partijen, vanuit duurzame contractrelaties, strategisch partnerschap en vertrouwen. Daarmee zorgt de raad dat er daadwerkelijk kan worden gestuurd op het werken aan de lokale maatschappelijke opgave. De raad moet in haar kaderstelling dus bewaken dat er een goede balans is tussen de middelen die beschikbaar zijn voor lokale teams en die voor de aanvullende (jeugd-)hulp.

Wat doet de VNG?

De veranderopgave naar stevige lokale teams is landelijk gezien fors. Daarom investeert de VNG in kennisproducten, hulpmiddelen en ondersteuningsaanbod om gemeenten hierin bij te staan.

• Zoals gezegd biedt het Richtinggevend Kader inzicht in de kernelementen van lokale teams. Gemeenten kunnen dit benutten als vertrekpunt voor het inrichten of het door-ontwikkelen van hun lokale teams.
• Om te bepalen waar gemeenten staan ten opzichte van het Richtinggevend Kader kunnen zij gebruik maken van het Verkenningsinstrument Toegang (VIT). De uitkomst van deze online tool biedt handvatten om aan de slag te gaan met de lokale veranderopgave.
• Omdat de inrichting van lokale teams van veel lokale factoren afhankelijk is, biedt de VNG via de ondersteuningslijn Stevige lokale teams ondersteuning om te komen tot het meest passende model en inrichting. De ondersteuning varieert van meedenken op afstand tot intensievere ondersteuningstrajecten en wordt geboden door zeer ervaren transformatiecoaches.
• Gemeenten zijn weliswaar opdrachtgever en organisator van lokale teams, maar zijn voor de dagelijkse praktijk afhankelijk van hun ketenpartners. Daarom worden in het convenant Stevige lokale teams landelijke bestuurlijke afspraken gemaakt met kernpartners (beroepsorganisaties, onderwijs, rijk, jeugdgezondheidszorg, welzijns- en jongerenwerk) over het werken in, met en rondom lokale teams. Dit convenant bevat ook aanvullende afspraken voor gemeenten waarmee de dertien kenmerken uit het Richtinggevend Kader verder worden geoperationaliseerd. Een eerste module over jeugd en gezinsgericht werken is in maart 2026 vastgesteld. Er wordt nog gewerkt aan afspraken over de ondersteuning van volwassenen en samenwerking met onderwijs en kinderopvang.