Een goed schoolgebouw is een belangrijke voorwaarde voor goed onderwijs en de ontwikkeling van kinderen. Schoolgebouwen moeten veilig en functioneel zijn, maar ook een gezond binnenmilieu hebben, energiezuinig zijn en ruimte bieden voor inclusief onderwijs. Daarnaast krijgen schoolgebouwen steeds vaker een bredere rol in de wijk, bijvoorbeeld als plek waar onderwijs, kinderopvang en andere maatschappelijke voorzieningen samenkomen.
Gemeenten hebben een belangrijke verantwoordelijkheid voor de huisvesting van scholen in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en speciaal onderwijs. Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor het onderwijs en het dagelijks beheer van scholen. Gemeenten en schoolbesturen werken daarom samen aan de ontwikkeling en het onderhoud van schoolgebouwen.
De opgave rond onderwijshuisvesting is groot. Veel schoolgebouwen zijn verouderd en voldoen niet meer aan de eisen van vandaag. Tegelijkertijd worden steeds hogere eisen gesteld aan schoolgebouwen, bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid, gezondheid, inclusie en samenwerking met andere voorzieningen.
Wettelijke rol van gemeenten
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de bekostiging van de huisvesting van scholen in het primair en voortgezet onderwijs. Zij ontvangen hiervoor een (niet-geoormerkte) vergoeding in het gemeentefonds. Deze verantwoordelijkheid omvat:
- Nieuwbouw
- Uitbreiding
- Tijdelijke huisvesting
- 1e inrichting en onderwijsleerpakket
- Constructiefouten
- Herstel in geval van bijzondere omstandigheden (calamiteiten)
- Verzekering en OZB
- In het primair onderwijs: exploitatie en onderhoud van gymzalen
Schoolbesturen zijn verantwoordelijk om de gebouwen te onderhouden. Zij ontvangen hiervoor middelen als onderdeel van hun lumpsumbekostiging. Hun verantwoordelijkheid omvat:
- Onderhoud van gebouwen waar het bestuur (juridisch) eigenaar van is
- Aanpassingen (noodzakelijk om te voldoen aan huidige wet- & regelgeving)
- Aanpassingen op basis van onderwijskundige vernieuwingen
- Energielasten
- Schoonmaak
- Vervanging leer- en hulpmiddelen
- Heffingen
Wie verantwoordelijk is voor renovatie is in de huidige wetgeving niet eenduidig vastgelegd. In het voorliggende wetsvoorstel ‘planmatige en doelmatige aanpak onderwijshuisvesting’ dat in 2026 in de kamer voorligt wordt dit juridisch gekaderd. Hierbij is renovatie als volwaardig alternatief voor nieuwbouw primair de verantwoordelijkheid van de gemeente.
Veel gemeenten maken samen met schoolbesturen een Integraal Huisvestingsplan (IHP). In een IHP worden afspraken gemaakt over de ontwikkeling van schoolgebouwen voor een langere periode, planning en prioritering voor vier jaar wordt vastgelegd en een doorkijk wordt gegeven van nog 12 jaar of meer. Het bevat een uitvoeringsprogramma, een meerjarige investeringsagenda en financiële raming. Het IHP helpt gemeenten en schoolbesturen om investeringen planmatig te organiseren en beter in te spelen op toekomstige ontwikkelingen. Op dit moment ligt er een wetsvoorstel in de Kamer waarin het IHP verplicht wordt.
De gemeenteraad stelt de financiële kaders voor onderwijshuisvesting vast en kan het college vragen naar de voortgang van plannen en investeringen.
Gemeenten zijn wettelijk verplicht om een verordening vast te stellen waarin staat hoe aanvragen voor voorzieningen in de onderwijshuisvesting worden behandeld. De VNG heeft hiervoor een modelverordening opgesteld die gemeenten kunnen gebruiken als basis voor hun eigen lokale verordening. In deze modelverordening zijn de wettelijke kaders, procedures en normbedragen voor voorzieningen in de onderwijshuisvesting uitgewerkt. Gemeenten kunnen deze aanpassen aan de lokale situatie.
Zie ook: Integraal Huisvestingsplan moet scholen zekerheid bieden (31 mei 2023)
De opgave: verouderde gebouwen en nieuwe eisen
Veel schoolgebouwen in Nederland zijn gebouwd in de vorige eeuw en voldoen niet meer aan de eisen van deze tijd. Dat kan leiden tot problemen zoals:
- een onvoldoende gezond binnenklimaat
- hoge energiekosten
- gebouwen die niet goed aansluiten bij modern onderwijs.
Tegelijkertijd nemen de verwachtingen van schoolgebouwen toe. Schoolgebouwen moeten bijdragen aan:
- goed onderwijs en een sterke pedagogische basis
- duurzaamheid en energiebesparing
- een gezond binnenklimaat voor leerlingen en personeel
- toegankelijkheid en inclusief onderwijs
- samenwerking met kinderopvang en andere voorzieningen.
Samenwerking tussen onderwijs en kinderopvang speelt hierbij een steeds grotere rol. Uit onderzoek blijkt dat bijna negen op de tien basisscholen samenwerken met één of meer kinderopvangorganisaties. Deze samenwerking vindt vaak plaats in hetzelfde gebouw of op dezelfde locatie. Door onderwijs en kinderopvang bij elkaar te brengen kan een doorgaande ontwikkellijn voor kinderen ontstaan en wordt samenwerking tussen professionals eenvoudiger.
Samenwerking met schoolbesturen en kinderopvang
Onderwijshuisvesting vraagt om nauwe samenwerking tussen gemeenten en schoolbesturen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de financiering van schoolgebouwen, terwijl schoolbesturen verantwoordelijk zijn voor het onderwijs en het dagelijks beheer van scholen.
Door samen te werken kunnen gemeenten en schoolbesturen beter inspelen op ontwikkelingen zoals:
- groei of krimp van het aantal leerlingen
- nieuwe onderwijsconcepten
- samenwerking met kinderopvang en andere voorzieningen.
In veel gemeenten worden schoolgebouwen daarom breder gebruikt. Zo ontstaan bijvoorbeeld integrale kindcentra (IKC’s) waar onderwijs, kinderopvang en soms ook andere voorzieningen voor kinderen en gezinnen worden gecombineerd.
Landelijke ontwikkelingen
Onderwijshuisvesting staat al langere tijd hoog op de agenda van gemeenten en onderwijsorganisaties. Uit onderzoeken blijkt dat er structureel meer middelen nodig zijn om de kwaliteit van schoolgebouwen te verbeteren en de opgave voor renovatie, nieuwbouw en integrale kwaliteitsverbetering aan te pakken. De VNG pleit, samen met de PO-Raad en de VO-raad, voor structureel voldoende middelen in gemeentefonds en onderwijsbudgetten om de schoolgebouwen van Nederland gezond, klimaatneutraal en geschikt voor de (onderwijs)eisen van deze tijd te maken.
Om deze opgave beter aan te pakken werken gemeenten, onderwijsorganisaties en het rijk samen, onder andere via:
- het Programma Onderwijshuisvesting (POHV)
- het Innovatieprogramma Onderwijshuisvesting (IPOHV)
- een wetswijziging gericht op een meer planmatige aanpak van onderwijshuisvesting
Deze initiatieven richten zich op kennisdeling, standaardisatie, innovatie en het verbeteren van de samenwerking tussen gemeenten en schoolbesturen. De 3 trajecten kunnen een bijdrage leveren aan beter en efficiënter werken aan onderwijshuisvesting. Zij lossen echter niet het structurele gebrek aan voldoende middelen op om aan de enorme opgave te voldoen.
Als raadslid kunt u sturen op onderwijshuisvesting
Als gemeenteraadslid kunt u sturen op goede onderwijshuisvesting door bijvoorbeeld aandacht te vragen voor:
- De kwaliteit en veiligheid van schoolgebouwen in uw gemeente
- Het Integraal Huisvestingsplan (IHP) en de planning van investeringen
- De samenwerking tussen gemeente en schoolbesturen
- duurzaamheid en het binnenmilieu van schoolgebouwen
- De mogelijkheid om schoolgebouwen breder te gebruiken, bijvoorbeeld in combinatie met kinderopvang of andere voorzieningen
- inclusief onderwijs
- De benodigde cultuuromslag naar een programmatische aanpak van schoolgebouwen en de ondersteuning en standaarden die het Programma Onderwijshuisvesting hierbij kan bieden
Door te investeren in goede schoolgebouwen investeert de gemeente niet alleen in onderwijs, maar ook in gezondheid, duurzaamheid en sterke wijken. Investeren in goede schoolgebouwen levert aantoonbaar maatschappelijk rendement op (SEO, 2023)