In de afgelopen jaren is het straatbeeld in Nederland regelmatig gevuld met protestborden, fakkeloptochten en felle debatten van boeren die met tractoren richting Den Haag trokken, tot botsende meningen over de wolf. Ook online woedt de onrust: via sociale media verspreiden zich razendsnel oproepen tot demonstratie, wantrouwen tegenover het bestuur of felle kritiek op beleid. De recente spanningen rond de opvangcrisis in meerdere gemeenten - waarbij zowel inwoners als gemeentebesturen onder druk kwamen te staan - illustreren hoe maatschappelijke onrust zich razendsnel kan opbouwen.
Deze gebeurtenissen laten zien dat maatschappelijke onvrede zich niet beperkt tot demonstraties in Den Haag, maar steeds vaker voelbaar is op lokaal niveau. Wat is maatschappelijke onrust precies? Hoe ontstaat het? En belangrijker nog: wat kunnen raadsleden doen om signalen tijdig te herkennen en op constructieve wijze te reageren? In deze Raadgever vindt u meer informatie over maatschappelijke onrust en hoe u dit als raadslid tegen kan komen.
Verschillende termen en definities
Maatschappelijke Onrust is een thema dat vaak samen wordt genoemd met maatschappelijk onbehagen en maatschappelijk ongenoegen. Willen we weten wat maatschappelijke onrust is dan is het belangrijk om deze termen scherp te houden. Het ministerie van BZK maakte een begrippenkader om deze termen eenduidig te formuleren:
- Maatschappelijk onbehagen: een houding van bezorgdheid en pessimisme over maatschappelijke ontwikkelingen. Het gaat niet om één specifiek probleem of thema, maar om een algemeen en onbepaald gevoel dat het niet goed gaat met de samenleving.
- Maatschappelijk ongenoegen: een houding van onvrede als gevolg van maatschappelijke problemen. Het kan zowel specifiek over één onderwerp gaan, of meer algemeen zijn. Anders dan bij onbehagen kan er bij ongenoegen een verwachting zijn dat de problemen opgepakt kunnen en zouden moeten worden.
- Maatschappelijke onrust: hier gaat het om zichtbare collectieve gedragingen die voortkomen uit maatschappelijk ongenoegen en onbehagen. Uiteenlopend van kleine activistische demonstraties binnen de grenzen van de wet, tot radicale, strafbare, grootschalige acties.
Belangrijke partners en samenwerkingsverbanden
Op het thema Maatschappelijke Onrust zijn er verschillende landelijke partners waar u als raadslid voor informatie terecht kan:
Ondersteuningsnetwerk Maatschappelijke Onrust (OMO)
Het OMO bestaat uit meerdere professionele netwerkpartners, zoals enkele ministeries, het Nederlands Genootschap van Burgemeesters, politie en de VNG. Het OMO ondersteunt lokaal en landelijk bestuur bij het omgaan met maatschappelijke onrust en ongenoegen. Dit door middel van het opzetten van leerkringen, het ontwikkelen van een handelingskader en begrippenkader, een nieuwsbrief etc. Het OMO heeft een overzichtelijke website met handreikingen, publicaties en meer: https://www.maatschappelijkeonrust.nl/
Expertise-unit Sociale Stabiliteit (ESS)
De ESS is onderdeel van het ministerie van SZW, en houdt zich bezig met maatschappelijke spanningen, polarisatie en de preventie van radicalisering. De ESS adviseert professionals, gemeenschappen en de (lokale) overheid. Ook verbinden het deze personen aan elkaar en biedt het praktijkkennis aan. Kijk voor meer informatie, handreikingen en publicaties op https://www.socialestabiliteit.nl/publicaties.
Raadsleden en maatschappelijke onrust
Er zijn verschillende manieren hoe raadsleden in aanraking kunnen komen met maatschappelijke onrust, maar we lichten 2 actuele thema’s uit:
Personen met een soeverein en anti-institutioneel gedachtegoed
Kritische burgers zijn essentieel voor een gezonde democratie, maar wanneer onvrede jegens instituties ontspoort, kan deze omslaan in wantrouwen en ontkenning van de legitimiteit van de democratische rechtsstaat. Mensen met een anti-institutioneel gedachtegoed beschouwen instituties niet als legitiem, en menen dat deze geen rol zouden moeten spelen in democratische besluitvorming. Dit gedachtegoed kan leiden tot het verwerpen van maatschappelijke plichten zoals belastingbetaling of leerplicht en tot ontvankelijkheid voor complottheorieën. Een deel van deze burgers met een anti-institutioneel gedachtegoed beschouwt zichzelf als soeverein.
Belangrijk om te vermelden is dat het aanhangen van het soeverein gedachtegoed niet strafbaar is, maar gedragingen van een deel van deze groep raken steeds vaker aan de grenzen van de wet. Denk hierbij aan het opruien tot het plegen van strafbare gedragingen, bedreiging of het plegen van geweld. Als raadslid is het belangrijk om van dit thema te weten. Herstel van vertrouwen is de sleutel. Hierbij is aanwezigheid, luisterbereidheid en sensitiviteit voor onderliggende zorgen essentieel. Burgers mogen soevereine overtuigingen hebben, maar het moet geen voedingsbodem worden voor verdere ontwrichting.
Protesten en maatschappelijke onrust rond de plaatsing van asielzoekerscentra
De komst van asielzoekerscentra zorgt in meerdere gemeenten voor maatschappelijke onrust, waarbij raadsleden steeds vaker te maken krijgen met bedreigingen, intimidatie en geweld. In sommige gevallen, zoals in Het Hogeland en Roosendaal, leidde dit tot ernstige incidenten en beveiligingsmaatregelen. Ongeveer een derde van de raadsleden ervaart agressie. De gemeenteraad speelt een belangrijke rol in besluitvorming over dit soort gevoelige onderwerpen, die eigenlijk landelijke opgaven zijn. Daarom is goede samenwerking tussen college en raad essentieel. Ter bescherming van raadsleden biedt het Netwerk Weerbaar Bestuur ondersteuning en nazorg bij incidenten.