Bibliotheken zijn veel meer dan een plek om boeken te lenen. Ze ondersteunen inwoners bij de ontwikkeling van basisvaardigheden, bieden ruimte voor ontmoeting en helpen mensen om mee te doen in de samenleving. Dat vraagt van u als raadslid om scherp te kijken naar wat inwoners nodig hebben, wie u bereikt en welke keuzes daarvoor nodig zijn.
Vrijwel alle gemeenten subsidiëren de openbare bibliotheek. Nu hebben gemeenten op grond van de Wsob een bevorderingstaak. Dat betekent dat zij bibliotheekwerk moeten stimuleren, maar nog niet wettelijk verplicht zijn om zelf een volwaardige bibliotheek in stand te houden.
Wetswijziging: wat verandert er?
In de komende raadsperiode verandert de rol van de gemeente bij bibliotheekwerk waarschijnlijk ingrijpend. Met het wetsvoorstel dat nu in de Tweede Kamer ligt, wordt die bevorderingstaak een zorgplicht. Als de wet wordt aangenomen, moeten gemeenten zorgen voor een bibliotheekaanbod dat voor inwoners toegankelijk is, met in elk geval een volwaardige bibliotheekvoorziening. Ook moet het college samen met de bibliotheek een meerjarenplan maken. De wet is nog niet definitief, dus de precieze invulling en planning kunnen nog veranderen.
Waar kunt als gemeenteraadslid op sturen?
De zorgplicht in het wetsvoorstel legt een ondergrens vast. De belangrijkste keuzes liggen daarboven:
- Ambitieniveau: kiest u voor minimale invulling of voor een brede maatschappelijke rol van de bibliotheek?
- Bereik: bereikt de voorziening ook inwoners die het meest baat hebben, zoals mensen met lage basisvaardigheden?
- Samenhang: is de bibliotheek onderdeel van beleid op participatie, onderwijs, armoede en digitale dienstverlening of staat deze er los van?
Aanpak basisvaardigheden (waaronder laaggeletterdheid)
De omvang en impact
In Nederland hebben naar schatting 2,5 tot 3 miljoen mensen moeite met lezen, schrijven, rekenen of digitale vaardigheden. We noemen dit 'basisvaardigheden'. Dit beperkt hun kansen op werk, gezondheid en deelname aan de samenleving. Gemeenten hebben sinds 2020 de regie op de aanpak van deze opgave.
Aanpak van gemeenten
Gemeenten moeten een integrale aanpak hierop ontwikkelen en uitvoeren. Belangrijke onderdelen van deze aanpak zijn:
- Regierol en beleid: De gemeente bepaalt samen met partners wat er nodig is. Zij stelt een heldere visie op, maakt keuzes en zorgt voor samenhang tussen beleid op het gebied van onderwijs, werk en welzijn.
- Samenwerken in de wijk en de regio: Gemeenten werken samen met organisaties die dicht bij inwoners staan. Dat zijn bijvoorbeeld bibliotheken, welzijnsorganisaties, taalaanbieders en werkgevers.
- (Digi)Taalhuizen als herkenbare plek: In veel gemeenten zijn (Digi)Taalhuizen ingericht. Dit zijn laagdrempelige plekken waar inwoners terechtkunnen met vragen over lezen, schrijven, rekenen en digitale vaardigheden. Ze krijgen er advies en worden begeleid naar een passend leertraject.
- Inwoners activeren en motiveren: Niet iedereen vraagt uit zichzelf hulp. Daarom zetten gemeenten in op bewustwording en persoonlijke benadering. Het doel is om inwoners te laten zien dat werken aan taalvaardigheid loont en om hen te helpen de eerste stap te zetten.
Voor deze aanpak ontvangen gemeenten geld via de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB). De middelen worden verdeeld via zogeheten WEB-contactgemeenten, die hierover samen met andere gemeenten in de regio afspraken maken. Elke regio stelt eens per vier jaar een plan op voor een effectieve en duurzame aanpak van basisvaardigheden.
Waar kunt u als raadslid op sturen?
Kaderstellend: bepaal de ambitie en zorg voor samenhang
- Formuleer duidelijke doelen, bijvoorbeeld op het gebied van toegankelijke communicatie, een groter bereik van de doelgroep en betere kansen op participatie of werk.
- Vraag om een integrale aanpak. Basisvaardigheden raken niet alleen aan onderwijs, maar ook aan gezondheid, werk, armoede, meedoen en financiële zelfredzaamheid.
- Stuur op goede samenwerking tussen gemeente, bibliotheek, onderwijs, welzijn, zorg, vrijwilligersorganisaties en het jeugddomein.
Controlerend: kijk of het beleid de juiste mensen bereikt
- Vraag hoeveel inwoners in uw gemeente moeite hebben met basisvaardigheden en om welke groepen het gaat.
- Vraag inzicht in het bereik van de aanpak. Wie worden bereikt en welke groepen blijven nog achter, zoals werkenden, ouderen of jongeren?
- Controleer of de samenwerking met werkgevers, scholen, huisartsen en maatschappelijke organisaties goed van de grond komt.
- Let erop dat de gemeente zelf ook toegankelijk communiceert. Zijn brieven, formulieren en digitale loketten begrijpelijk voor inwoners?
Door het onderwerp te agenderen en bespreekbaar te maken, helpt u ook mee het taboe erop te doorbreken.
Meer informatie
Bibliotheken
- Het Bibliotheekconvenant 2024-2027 (pdf, 369 kB) gaat over hoe bibliotheken de komende jaren kunnen bijdragen aan gelijke kansen voor iedereen.
- VNG-dossier Bibliotheekwerk
- Lokaal bibliotheekbeleid (pdf, 1.8 MB). Bij de invoering van de zorgplicht wordt een vernieuwde handreiking gepubliceerd.
- De Certificeringsorganisatie Bibliotheekwerk Cultuur en Taal (CBCT) ondersteunt de omslag van bibliotheken naar bredere instellingen voor cultuur of maatschappelijke ontwikkeling.
- Bibliotheek op school (dBos)