Nederland heeft al jaren te maken met een vergrijzende samenleving, toenemende zorgkosten en groeiende arbeidstekorten. Een manier om dit te ondervangen is een transformatie die een beweging omvat van zorg naar gezondheid, van medisch naar sociaal, van louter behandeling naar meer preventie en van zorgen voor naar zorgen dat. Gemeenten spelen in deze transformatie een cruciale rol. Het zijn hún inwoners die in wijken en buurten langer thuis blijven wonen en die te maken krijgen met de veranderende ondersteuningsaanpak. In deze Raadgever schetsen we een aantal landelijke ontwikkelingen en de positie van u als gemeenteraad daarin.
Verbinding medisch sociaal
Allereerst: de verbinding tussen medisch en sociaal is niet pas van nu. Sinds de introductie van de Zorgverzekeringswet in 2006 en zeker na de decentralisaties van 2015 zoeken gemeenten en verzekeraars elkaar op. In de wachtkamer van de huisarts kwamen immers wel heel veel mensen met niet-medische klachten. En zou de wijkverpleger niet warm kunnen doorverwijzen als iemand sociale hulpvragen had? De zo ontstane samenwerking is, mede op aansturing vanuit het rijk, in 2024 uitgemond in de ondertekening van het zogeheten Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), later aangevuld met het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) en Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO).
IZA, GALA, AZWA
Het IZA richt zich op de houdbaarheid van het zorgstelsel, met als voornaamste invalshoek de Zorgverzekeringswet. Het GALA richt zich, met oog op een gezonde samenleving, op het leggen van een fundament voor een gerichte aanpak op het gebied van preventie, gezondheid en sociale basis. Het AZWA is een aanvulling, intensivering en concretisering van het IZA (dat ook van kracht blijft) en heeft voor gemeenten de meeste impact vanwege de concrete en wederkerige afspraken tussen het medisch en het sociaal domein. In het AZWA is bijvoorbeeld – en dat is historisch uniek – een verschuiving van zorggeld naar gemeenten afgesproken met oog op betere ondersteuning van inwoners vanuit het sociaal domein. Deze verschuiving, die gekoppeld is aan een besparing in de zorg (in zowel geld als arbeidscapaciteit), betekent een bevestiging van de noodzaak van de geschetste transformatie.
Verdere toelichting AZWA
Concreet bevat het AZWA voor gemeenten en regio’s 2 hoofdelementen:
- het toewerken naar heldere basisfunctionaliteiten (hoofdstuk D5)
- het inrichten van een basisinfrastructuur om dat mogelijk te maken (hoofdstuk D6)
Ad 1. Om de samenwerking tussen het zorgdomein en het sociaal domein te versterken spreken gemeenten conform het AZWA met zorgverzekeraars en aanbieders af dat er in de concrete basisfunctionaliteiten komen op de volgende leefgebieden: kansrijk opgroeien, gezonde leefstijl, mentale gezondheid, vitaal ouder worden en gezondheidsachterstanden. De bedoeling is dat deze functionaliteiten in elke regio of gemeente beschikbaar komen (het wat), waarbij er lokaal (en regionaal) ruimte blijft op welke wijze daar precies invulling aan wordt gegeven (het hoe).
Ad 2. Om deze basisfunctionaliteiten te realiseren is een goede basisstructuur in de wijk en in de regio nodig, waarvan is afgesproken dat die aansluit bij onder meer sociale (burger)initiatieven en de lokale gemeenschapskracht. Concreet betekent dit dat er bijvoorbeeld inloopvoorzieningen sociaal en gezond (0-100) komen, een aanbod voor valpreventie, en stevige lokale teams die zowel in verbinding staan met de sociale basis als met de eerstelijnszorg en de publieke gezondheid (JGZ). Ook bevat de basisinfrastructuur afspraken tussen gemeenten, GGD en onderwijs met oog op een gezonde school en mentale gezondheid. Regionaal omvat de basisinfrastructuur onder andere de coördinerende rol van de GGD op het gebied van preventie en gezondheid.
Mandaatstructuur en gemeente(raden)
De implementatie van het AZWA verloopt via een zogeheten mandaatstructuur dat voortbouwt op de structuur van het IZA met zijn 38 regio’s. Dat betekent dat gemeenten in regionaal verband bepalen hoe zij de besluitvorming organiseren en hoe zij invulling geven aan de besteding van de (regionale) middelen die vanuit het rijk beschikbaar komen. Dat doet ze op basis van de eerdere regioplannen en transformatieopgaven uit het IZA, aangevuld met de in de regio vastgestelde werkagenda’s voor de uitvoering van het AZWA. De mandaatgemeente maakt met de partners uit het zorgdomein (de markt-leidende verzekeraar en de betreffende aanbieders) concrete afspraken over de invulling van de basisfunctionaliteiten conform het mandaat dat ze heeft gekregen.
De mandaatstructuur is geen formele structuur zoals dat bijvoorbeeld bij een gemeenschappelijke regeling het geval is. Als raadslid kunt u vragen welke afspraken er binnen uw regio zijn gemaakt over de invulling van de mandaatrol en op welke wijze u als gemeenteraad hierbij betrokken bent en blijft. De constructie van een mandaatstructuur ontslaat het college niet u goed op de hoogte te houden en aan te geven wanneer en op welke wijze u hierover het gesprek kunt voeren.
Inwoner en patiëntbetrokkenheid
Het AZWA hecht er waarde aan dat inwoners en patiënten meedenken over vraagstukken rondom gezondheid en zorg. Gemeenten konden tot maart 2026 voorstellen indienen bij ZonMw voor de vorming van zogeheten participatiehubs om mee te denken over regionale actieplannen. De meeste regio’s kennen inmiddels dergelijke participatiehubs, mede vanuit de gedachte dat inwoners een belangrijke rol hebben in de transformatiebeweging van zorg naar brede gezondheid. Als raadslid kunt u vragen hoe inwonerparticipatie in uw gemeente en regio is georganiseerd en of en hoe bijvoorbeeld de adviesraad sociaal domein betrokken is.
Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg
Nauw in verband met het AZWA staat het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO). Het HLO is bedoeld om de zorg voor ouderen toekomstbestendig te maken door de inzet op ‘reablement’ (versterking van zelfregie), de vermindering van administratieve lasten, het gebruik van technologische innovatie van en het uitgaan van een sterke sociale basis en gemeenschapskracht. Het HLO is eind 2025 door de VNG ondertekend.