Geweld in afhankelijkheidsrelaties is geweld dat wordt gepleegd door iemand uit de directe omgeving van slachtoffers, zoals een partner, familielid of huisvriend, waarbij er een duidelijke machts- of afhankelijkheidsverhouding bestaat. Het kan zich uiten in fysieke, psychische, seksuele of financiële mishandeling, verwaarlozing of manipulatie, en omvat vormen als kindermishandeling, oudermishandeling, partnergeweld, ouderenmishandeling en eergerelateerd geweld. Het gaat om complexe problematiek van slachtoffers en plegers die omgeven is met veel schaamte en taboe. Mensen vallen te vaak tussen wal en schip doordat hun samengestelde hulpvraag niet aansluit bij de verschillende domeinen, werkwijzen en verantwoordelijkheden.

Noodzaak van een integrale en gezamenlijke aanpak

Een effectieve aanpak van HGKM vraagt om samenwerking tussen alle betrokken domeinen: zorg, veiligheid en het sociaal domein. Zonder goede afstemming blijven risico’s onzichtbaar, worden signalen niet opgevolgd en escaleren situaties. Partners zoals Veilig Thuis, politie, OM, wijkteams, GGZ, GGD, vrouwenopvang en het Zorg- en Veiligheidshuis moeten daarom structureel en risico-gestuurd samenwerken.

Fasen van duurzame veiligheid

Duurzame veiligheid ontstaat wanneer partners in samenhang werken aan drie stappen:

1. Directe veiligheid: snelle interventie bij acute onveiligheid, inclusief onmiddellijke bescherming voor slachtoffers en risicovermindering.
2. Stabiele veiligheid: aanpak van onderliggende oorzaken zoals psychische problemen, schulden, verslaving of afhankelijkheidsrelaties.
3. Herstel en perspectief: ondersteuning bij woning, inkomen, dagbesteding en behandeling, gericht op duurzame veiligheid en het doorbreken van geweldspatronen.

Verantwoordelijkheid van gemeenten

Iedereen heeft een rol in het stoppen van geweld in afhankelijkheidsrelaties: naasten, buren en professionals zoals leerkrachten, huisartsen en wijkteams. Gemeenten hebben daarbij een eigen, wettelijke opdracht: zorgen voor een goed functionerende lokale én regionale infrastructuur voor HGKM, met duidelijke toegang, snelle bescherming en passende ondersteuning.

Zij doen dit samen met uitvoeringspartners als Veilig Thuis, vrouwenopvang, maatschappelijke opvang en jeugdhulp (waar de gemeente opdrachtgever is), én met samenwerkingspartners als politie, OM, GGZ, GGD, woningcorporaties en het Zorg- en Veiligheidshuis, die ieder hun eigen wettelijke verantwoordelijkheid hebben. Dat onderscheid bepaalt ook hoeveel sturing raadsleden kunnen uitoefenen.

Binnen deze opdracht hebben centrumgemeenten voor de vrouwenopvang een specifieke rol: zij organiseren en coördineren de regionale voorzieningen voor opvang, ondersteuning en trajectbegeleiding. Daarnaast hebben ze een brede rol binnen het regionale stelsel voor o.a. Veilig Thuis en de Centra Seksueel Geweld. Andere gemeenten zijn hieraan verbonden via regionale afspraken en financiering. Dit maakt het voor raadsleden belangrijk om te bewaken dat regionale keuzes aansluiten bij wat lokaal nodig is, en dat kwetsbare inwoners overal in de regio toegang hebben tot passende opvang en hulp.

Omdat veel onderdelen van de aanpak regionaal zijn georganiseerd, vraagt dit om dichte afstemming tussen lokaal en regionaal beleid. Schaarste en versnippering maken de noodzaak van heldere regie alleen maar groter: goede samenwerkingsafspraken, inzicht in de keten en werkende informatie-uitwisseling binnen wettelijke kaders zijn essentieel om veiligheid, ondersteuning en herstel als één geheel te laten functioneren.

Verbinding met andere beleidsterreinen

De aanpak van HGKM staat niet op zichzelf. Het sluit direct aan op het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming waarin wordt gewerkt aan één eenvoudiger en samenhangend stelsel voor alle vormen van onveiligheid in gezinnen. Ook de Hervormingsagenda Jeugd is hierbij relevant, omdat hierin wordt ingezet op betere toegang tot hulp en versterking van de sociale basis.

Daarnaast raakt deze opgave aan andere beleidsterreinen, zoals veiligheid van vrouwen in de publieke ruimte, openbare orde en veiligheid en goed openbaar bestuur. Door deze thema’s met elkaar te verbinden ontstaat een breder en consistenter beeld van veiligheid, zowel thuis als in de samenleving, en kunnen gemeenten gerichter sturen op preventie, bescherming en herstel.

Wat raadsleden moeten weten

Raadsleden spelen een cruciale rol in het herkennen, sturen en controleren van de aanpak van HGKM, lokaal én regionaal. Drie kernvragen staan centraal:

1. Worden risicosignalen tijdig herkend? Denk aan bewustwording, handelingsperspectief en een duidelijke route voor hulp en advies.
2. Zijn opvang, veiligheid en ondersteuning regionaal goed georganiseerd en snel toegankelijk?
3. Is er voldoende samenhang tussen zorg, veiligheid en het sociaal domein om duurzaam herstel mogelijk te maken?

Praktische tips voor raadsleden 

1. Volksvertegenwoordiging

• Ga regelmatig op werkbezoek bij uitvoeringspartners zoals politie, Veilig Thuis, vrouwenopvang, GGZ, GGD en het Zorg- en Veiligheidshuis.
• Betrek inwoners en ervaringsdeskundigen in gesprekken over HGKM en bewaak dat zij in beleidsontwikkeling worden meegenomen.

2. Kaders stellen

• Zorg voor verbinding tussen veiligheidsbeleid, Wmo, jeugdbeleid en gezondheidsbeleid, zodat HGKM als integraal thema terugkomt.
• Bewaak dat preventie en vroegsignalering prioriteit krijgen, met duidelijke en toegankelijke routes voor inwoners en professionals om zorgen te delen, en zorg dat deze routes herkenbaar zijn binnen de bredere aanpak.
• Vergeet de regionale context niet: veel zorg en veiligheidsstructuren worden regionaal ingericht. Check of regionale afspraken passen bij lokale doelen.

3. Controleren

• Vraag om rapportages op het niveau van de eigen gemeente, ook van regionale partners zoals Veilig Thuis of GGD.
• Maak afspraken over informatievoorziening bij incidenten of crisis.
• Nodig bijvoorbeeld functionarissen HGKM uit om toelichting te geven op trends en casuïstiek, zodat u goed geïnformeerd kunt sturen.

Conclusie

HGKM vraagt om een integrale, herkenbare en toekomstbestendige aanpak. Met een sterke keten, goede regionale samenwerking en aandacht voor preventie, veiligheid en herstel kunnen gemeenten structureel verschil maken en voorkomen dat gezinnen in onveilige situaties blijven.