Zie je eenmaal de betekenis van cultuur voor welzijn en zorg, dan kun je niet meer terug. Zo ervaren ze dat in elk geval in Houten, waar gemeente en cultuur-, welzijn- en zorginstellingen elkaar gemakkelijk weten te vinden. En gelukkig maar. Want de meerwaarde van de onderlinge kruisbestuiving is groot. Voor mensen met een zorgbehoefte, voor hun naasten en voor de grote beweging van zorg naar welzijn en gezondheid.
Kunst en cultuur brengt dichterbij heet het 4-jarige project. En dat past goed bij de gemeente Houten, legt Remke Perk van welzijnsorganisatie vanHouten&co uit. ‘Houten is een echte fietsstad, je kunt alles eenvoudig bereiken. En dat geldt eigenlijk ook sociaal. We weten elkaar als inwoners en professionals snel te vinden. Ook dit project heeft een prettige nabijheid’.
Gemeentelijk beleidsmedewerker cultuur Julia Terlunen: ‘Het is een dorp met stadse voorzieningen, in een aantal decennia gegroeid van 5.000 naar 50.000 inwoners. Maar dat dorpse, nabije karakter is er nog steeds’. Het sterk sociaal weefsel uit zich onder andere in een grote betrokkenheid van veelal hoogopgeleide inwoners, vult Simone Gijben, werkzaam bij theater Aan de Slinger, aan: ‘Inwoners zijn erg eager om mee te doen. Ik heb dat nergens anders zo gezien. Ons theater heeft zelfs wachtlijsten om als vrijwilliger de rol van gastvrouw/heer te vervullen’.
Die betrokkenheid komt bij het project Kunst en cultuur brengt dichterbij goed van pas. Het project maakt het mogelijk om 4 jaar al ontwikkelend te experimenteren met het inzetten van kunst en cultuur voor mensen met een zorgbehoefte. Concreet gaat het om 3 doelgroepen: jonge mensen met dementie, ouderen met somatische klachten en ouderen met dementie die gebruikmaken van dagbesteding. Allen zijn verbonden aan Houtense locaties van zorginstelling ZorgSpectrum.
Andere Ogen, Andere Blik
De kiem van het project lag in 2021 toen Houten van het Fonds voor Cultuurparticipatie de prijs kreeg voor ‘Age Friendly Cultural City’. Het fonds was onder de indruk van de vernieuwende manier om kunst en cultuur voor mensen boven de 65 aan te bieden.
De prijs gaf een boost aan de toch al nauwe samenwerking tussen theater, gemeente en welzijn- en zorgorganisaties, vertelt Else Koolmees, samen met Simone vanuit theater Aan de Slinger projectleider voor Kunst en cultuur brengt dichterbij. ‘In 2023 organiseerde Pra Muziektheater onder het motto Andere Ogen, Andere Blik een aantal muziek- en dansvoorstellingen met inwoners van het Haltna Huis (een locatie van ZorgSpectrum), waarbij medewerkers, vrijwilligers en professionele kunstenaars betrokken waren. Het was voor iedereen een fantastische ervaring. Een aanwezige vertelde dat hij zijn jeugdvriend, die al jong dementie heeft, plots van een kant zag die hij helemaal niet van hem kende. Het dansen bracht iets verrassend nieuws naar boven. Niet alleen de doelgroep genoot, ook hun aanwezige verwanten. Het was een volledig gelijkwaardig samenspel’.
Duurzame verandering
Inmiddels is de creatieve interactie tussen welzijn, zorg en cultuur niet meer weg te denken in Houten. Door hun enthousiaste en effectieve inzet heeft het Fonds voor Cultuurparticipatie een bedrag van € 400.000 voor 4 jaar beschikbaar gesteld (eindigend in 2028) voor de verdere doorontwikkeling van de samenwerking. Vanuit verschillende andere bijdragen en subsidies loopt dat op tot het dubbele, waaruit alle activiteiten, cursussen en (lokale) kunstenaars worden betaald. Het project kent daarbij drie speerpunten: 1. Het blijven organiseren van creatief cultuuraanbod binnen de zorg; 2. Het borgen van deze nieuwe benadering via coaching en kennisoverdracht; en 3. Het verkennen van een duurzame financiering met oog op de toekomst.
‘Die duurzame verandering is cruciaal’, legt Simone uit. ‘We willen wegblijven van louter activiteiten organiseren’. Else: ‘Die reflex is in zorg en op scholen waar we komen, nog veel aanwezig. Dan zeggen medewerkers: ‘leuk dat jullie iets organiseren, dan kunnen wij iets anders doen’. Maar dat is het laatste wat we willen! Het gaat er juist om dat zorgmedewerkers ervaren wat het met mensen doet en dat vervolgens ook zelf gaan toepassen, niet alleen hier maar ook elders waar ZorgSpectrum actief is’.
Om die reden is coaching essentieel, zoals onder meer gebeurt bij de activiteit Timeslips, een manier om vanuit foto’s al associërend verhalen bij mensen los te krijgen. Else: ‘Die methode hebben we zorgmedewerkers aangeleerd. Het is weer een stapje van louter medische zorg naar brede welzijn. Onze droom is dat kunst en creativiteit vast onderdeel worden van het DNA van zorgorganisaties en zo structureel bijdragen aan de transitieopgave in de zorg. Die zorg staat sowieso voor een verandering. De ouderen van morgen hebben andere behoeften dan van gisteren’.
Inclusief en open naar de samenleving
Een ander illustratief voorbeeld is het lichtkunstfestival Vonk dat tweejaarlijks wordt georganiseerd. Naast veel andere activiteiten worden tijdens deze editie op de toren van het gemeentehuis levenslichtverhalen geprojecteerd, onder meer van mensen met dementie. Simone: ‘Inwoners van het zorgcentrum hebben die verhalen creatief in beeld gebracht met ecoline en collages en kunnen ze ‘s avonds op de toren bewonderen. En dit naast de bijdragen van professionele kunstenaars’.
Het met elkaar toewerken naar een publieke performance, klein of groot, is sowieso een beproefde werkwijze. Dat kunnen dans- en muziekvoorstellingen zijn, maar ook dus digitale videokunst en audiovisuele ervaringen. En iedereen is erbij betrokken: kunstenaars, welzijnsmedewerkers, ondernemers, gemeente, vrijwilligers. ‘We noemen dat het Houtens model, die intensieve samenwerking en het eenvoudig op elkaar afstappen’, vertelt Julia Terlunen. ‘We zoeken continu de verbinding op, ook met collega’s binnen de gemeente van andere domeinen, en benutten zo kansen vanuit bijvoorbeeld de SPUK GALA. Remke: ‘En bij alles gaat het om betrokkenheid van onderop. Daarbij helpt dat ik sinds kort, naast deelname aan dit project, ook opbouwwerker bij van Houten&co ben geworden’.
Speeddates
Om dat laagdrempelig contact te stimuleren organiseert Julia vanuit de gemeente samen met Cultuurmakelaar Bea Nederhoff, aangesteld vanuit de BRC (Brede Regeling Combinatiefunctionaris) regelmatig speeddates, een soort open spreekuur waar iedereen, van professionals tot belangstellende inwoners, hun vragen of ideeën kwijt kunnen. De aanloop ernaartoe is groot.
Wat verder helpt is de missie van theater Aan de Slinger: ‘We noemen ons een huis voor iedereen en dat zijn we ook echt’, verklaart Simone. ‘De foyer is altijd open. We hebben veel contact met de school en het zorgcentrum hiertegenover. En als er in de zomer geen professionele voorstellingen zijn, is het theater open voor amateurbeoefening. Ze krijgen dan gewoon dezelfde behandeling, inclusief ticketsysteem, catering en garderobe’.
Pionieren en verdiepen
Hoe ziet de komende tijd eruit? Else: ‘We gaan vooral uitproberen wat werkt en welke disciplines aanslaan. Inmiddels weten we dat beweging, verhalen maken en muziek sterke elementen zijn. Dat gaan we verder ontwikkelen. Het project biedt ons ruggensteun om te pionieren en te verdiepen, maar wel zo dat het later ook beklijft’.
Een blijvende uitdaging daarbij is het overbruggen van cultuurverschillen tussen organisaties, die er vanzelfsprekend ook zijn. ‘Achteraf had ik de wereld van zorgorganisaties wel beter willen kennen. Het is echt een andere werkelijkheid, met protocollen, indicaties en afgebakende verantwoordelijkheden. Vanuit kunst en cultuur pakken we de dingen wat sneller en meer organisch op. Die verschillen moet je wel kennen’, constateert Else.
Blijvende aandacht
Dat LKCA en de VNG via deze artikelenreeks er aandacht aan besteed, wordt zeer gewaardeerd. Julia: ‘Je bent lokaal toch mede afhankelijk van politieke wil of (tijdelijke) subsidies. Dan is het mooi dat jullie als landelijke partijen ervoor zorgen dat het onderwerp blijvende aandacht krijgt. En fijn dat we ook als middelgrote gemeente in de spotlight staan’.
Over dit interview
In de propositie Samen cultuur borgen (VNG, januari 2024) benadrukken gemeenten de intrinsieke waarde van cultuur én de brede maatschappelijke meerwaarde ervan voor domeinen zoals gezondheid, welzijn en jeugd. Een creatieve blik draagt bij aan mentaal welbevinden, positieve gezondheid, en oplossingen voor sociale en ruimtelijke vraagstukken. Toch is samenwerking tussen domeinen niet vanzelfsprekend, vanwege verschillende stelsels en externe factoren.
Om gemeenten hierbij te ondersteunen, publiceert de VNG een reeks interviews met beleidsmakers en uitvoerders. De geïnterviewden vertellen wat nodig is om cultuur duurzaam te verbinden met andere domeinen, met als centrale focus: het versterken van de vitaliteit van (kwetsbare) inwoners via kunst- en cultuurparticipatie.
Kennisdeling en informatie
Dit initiatief is een samenwerking van de VNG met LKCA, het Landelijk Kenniscentrum voor Cultuureducatie en Amateurkunst. LKCA biedt kennis en informatie en faciliteert kennisdeling bij onder andere gemeenten met als doel integrale beleidsvorming bij gemeenten. Vind hieronder meer informatie en het thema en kennisdossier Zorg en Welzijn
Meer informatie
- Jeugdzorg heeft baat bij culturele interventies - LKCA
- Kennisdossier Cultuur en jongeren - LKCA
- Met cultuur verbeter je het mentaal welzijn van jongeren
- Krachten bundelen in cultuur, zorg en welzijn - LKCA
- Cultuurparticipatie en Positieve Gezondheid: kunst als (ver)wondermiddel - LKCA
- Versterken wat er al is - LKCA (culturele leerecosystemen)
- Werkzame elementen van cultuurparticipatie voor jongeren - Trimbos-instituut
- Launch Event – Arts in Health Netherlands