Laatst bijgewerkt:
08 juli 2026
Onder de Omgevingswet hebben gemeenten verschillende kerninstrumenten om de gemeentelijke visie, beleid en regels vast te leggen: de omgevingsvisie, het programma en het omgevingsplan. Op deze pagina vindt u een overzicht van de informatie en ondersteuning die de VNG biedt. Voor enkele onderwerpen verwijzen we ook naar informatie van onder meer IPLO en Geonovum.
Systematiek en structuur
- Handreiking systematiek van het omgevingsplan: De handreiking (in ontwikkeling) behandelt de belangrijkste keuzes rond de systematiek van het omgevingsplan.
- Handreiking structuur van het omgevingsplan: De handreiking (in ontwikkeling) biedt een basisstructuur voor het omgevingsplan .
- Opnamen van sessies van Netwerk omgevingsplan over de structuur en systematiek van het omgevingsplan:
- Deel 1: Een basisstructuur voor het omgevingsplan, werken met activiteiten en functies, werken met geo of tekst (19 september 2025)
- Deel 2: De korrelgrootte van activiteiten (31 oktober 2025)
- Deel 3: De schaalgrootte van functies (14 november 2025)
- Deel 4: Reguleren van gebruik (13 maart 2026)
- Casco voor het omgevingsplan (2020, pdf, 370kB)
- Staalkaart voor het omgevingsplan
- Handboek opstellen omgevingsplan
- Factsheet 'Het omgevingsplan en een register'
Milieuzonering:
- Handreiking activiteiten en milieuzonering
- Opnamen van sessies van Netwerk omgevingsplan over milieuzonering:
- Milieuzonering, deel 1: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (15 november 2024) over de aanleiding, achtergronden, reikwijdte en hoofdlijnen van de nieuwe systematiek van milieuzonering
- Milieuzonering, deel 2: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (6 december 2024) over de toepassing van milieuzonering aan de hand van praktijkgerichte casussen
Ontwikkelpad
- Evenwichtige toedeling van functies aan locaties (iplo.nl)
- Opnamen van sessies van Netwerk omgevingsplan over het ontwikkelpad/de transitiestrategie:
- Transitiestrategie omgevingsplan (ontwikkelpad): Opname van 21 maart 2025, met presentaties van 3 gemeenten
- Transitieplan omgevingsplan Nijmegen: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (28 mei 2025) waarbij de gemeente Nijmegen toelicht hoe zij haar ontwikkelpad heeft herijkt.
- Werken met voorrangsbepalingen in het omgevingsplan: Juridisch advies van Pels Rijcken
- Factsheet thematisch wijzigen omgevingsplan
- Interviewserie ‘Tot op de bodem!’:
Proces en procedures
- Rollen in de transitie van de planketen: Beschrijving van de rol van onder meer de coördinator omgevingsplan
- Coördinatie omgevingsplan en regievoering planketen: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (3 oktober 2025)
- Praktijkvoorbeelden gemeentelijke handboeken omgevingsplan
- DSO leertraject professional Omgevingswet: Basisopleiding en verdiepende leergangen per rol waaronder coördinator omgevingsplan
- Handreiking goed opdrachtgeverschap
- Opname sessie van Netwerk omgevingsplan over goed opdrachtgeverschap (23 mei 2025)
- Interbestuurlijk ketentesten (IKT)
Proces:
- Publicatieproces en bestuurlijk proces bij wijzigen omgevingsplan: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (28 november 2025)
- Stappenplan wijzigen omgevingsplan
- Opnamen van sessies van Netwerk omgevingsplan over het proces van het wijzingen van het omgevingsplan:
- Publicatieproces en bestuurlijk proces bij wijzigen omgevingsplan: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (28 november 2025)
- Stappenplan wijzigen omgevingsplan: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (22 maart 2024)
- Verwerken bruidsschat en Vangnetregeling: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (18 oktober 2024). Centraal staat de vraag wanneer sprake is van een juridisch besluit tot wijziging van het omgevingsplan en wanneer het gaat om een technische wijziging.
- Publiceren van wijzigingsbesluiten en andere omgevingsplandocumenten
- Platform voor elektronische ontsluiting van documenten
- Voorbeeldtekst uitleg omgevingsplan
Parallel wijzigen:
- Parallel wijzigen van het omgevingsplan en onderliggende pagina’s
- Opnamen van sessies van Netwerk omgevingsplan over parallel wijzigen:
- Parallel wijzigen, deel 1: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (24 januari 2025) over de technische aspecten van parallel wijzigen
Parallel wijzigen, deel 2: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (7 februari 2025) over de organisatorische en juridische aspecten van parallel wijzigen
Uitwisselen van plannen:
- Handreiking uitwisseling van conceptplannen tussen adviesbureaus en gemeenten (plan-plan koppeling)
- Parallel wijzigen en uitwisselen van plannen met adviesbureaus: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (14 juni 2024)
Regels maken en het Omgevingsloket
- Praktijkvoorbeelden van omgevingsplannen en planwijzigingen kunt u onder meer vinden via Plannenvoordeleefomgeving.nl. Kies bij ‘bestuurslaag’ voor ‘gemeente’ en bij ‘plantype’ voor ‘omgevingsplan’. Verfijn uw zoekresultaat door op meer kenmerken te selecteren.
- Voorbeeldregels voor het omzetten van bepalingen uit verordeningen naar het omgevingsplan
- Resultaat milieuregelset SPRONG Noord-Brabant
- Regionale samenwerking: wat levert het op: Opname van sessie van Netwerk Omgevingsplan over het leerwerktraject SPRONG (5 juni 2026)
- Van bestemmingsplan naar omgevingsplan met AI: Opname van sessie van Netwerk Omgevingsplan en Netwerk VTH over AI-tooling van gemeente Amsterdam (19 juni 2026)
Bruidsschat en Vangnetregeling:
- Bruidsschat omgevingsplan (iplo.nl)
- OPA-vergunningplichten in het omgevingsplan van rechtswege
- Actielijst in beheer nemen bruidsschat
- Vangnetregeling Omgevingswet: verwerken in omgevingsplan
STOP/TPOD:
- Wegwijzer TPOD omgevingsplan
- Leerervaringen consultaties STOP/TPOD: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (18 november 2024)
- Publiceren in STOP/TPOD: de techniek: Opname van bijeenkomst Netwerk Omgevingsplan (26 april 2024)
Toepasbare regels:
- Strategie voor toepasbare regels bepalen (iplo.nl)
- Toepasbare regels
- Actielijst in beheer nemen toepasbare regels bruidsschat
Annoteren en geo:
- Annotatierichtlijn (wegwijzertpod.nl)
- Handreiking annoteren omgevingsplan
- Omgevingsplanlocaties
- Opnamen van sessies van Netwerk omgevingsplan over annoteren en geo:
- Locaties in omgevingsdocumenten: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (3 juli 2026)
- Annoteren volgens de Annotatierichtlijn: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (30 januari 2026)
- Annoteren van het omgevingsplan: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (6 september 2024)
- Omgevingsplan en geo: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (6 september 2024)
- Werkplaatsen gebiedsontwikkeling
- Handreiking gebiedsontwikkeling (inclusief praktijkvoorbeelden)
- BOPA
- Einde TAM-IMRO: Hoe pakt u dit aan in uw gemeente
- Bijsluiter TAM-IMRO omgevingsplan
- Opnamen van sessies van Netwerk omgevingsplan over gebiedsontwikkeling en het einde van TAM-IMRO:
- Netwerksessie gebiedsontwikkeling in de praktijk | voorbeelden van gemeenten: Opname van bijeenkomst van Netwerk omgevingsplan (26 juni 2026)
- Netwerksessie gebiedsontwikkeling in STOP/TPOD: Opname van bijeenkomst van Netwerk omgevingsplan (10 april 2026)
- Einde TAM-IMRO: gebiedsontwikkeling in STOP/TPOD: Opname van bijeenkomst van Netwerk omgevingsplan (17 oktober 2025)
Inhoud omgevingsvisie
- Vragen en antwoorden over de inhoud van de omgevingsvisie
- Samenhang en uitdagingen bij omgevingsvisie en programma: opnamen en/of presentaties van 2 online sessies van het Netwerk omgevingsplan, inclusief gedeelde formats van gemeenten:
- Omgevingsvisie: Opname van bijeenkomst Netwerk omgevingsplan (4 april 2025)
- Overzicht informatie omgevingsvisie (iplo.nl)
- Praktijkvoorbeelden van omgevingsvisies kunt u onder meer vinden via Plannenvoordeleefomgeving.nl. Kies bij ‘bestuurslaag’ voor ‘gemeente’ en bij ‘plantype’ voor ‘omgevingsvisie’.
Kaderstellende documenten en afspraken
Vragen en antwoorden over kaderstellende documenten en afspraken
Proces, procedures en techniek
- Vragen en antwoorden over proces, procedures en techniek
- Praktijkvoorbeeld: Eindhoven publiceert omgevingsvisie in STOP/TPOD (interview)
- Wegwijzer TPOD omgevingsvisie
- Handreiking goed opdrachtgeverschap bij visie en omgevingsplan
Uitwerking in programma's en omgevingsplan
- Vragen en antwoorden over uitwerking in programma's en omgevingsplan
- Handboek opstellen omgevingsplan
- Verordeningen en omgevingsplan Hier vindt u per verordening onder meer een handreiking met advies over het al dan niet overbrengen van onderwerpen naar het omgevingsplan.
- Samenhang en uitdagingen bij omgevingsvisie en programma: opnamen en/of presentaties van 2 online sessies van het Netwerk omgevingsplan, inclusief gedeelde formats van gemeenten:
- Vragen en antwoorden over het kerninstrument programma: Hier vindt u onder meer verdiepende informatie over de 4 typen programma’s.
- Programma (iplo.nl) Landingspagina voor alle informatie van IPLO over het programma.
- Kerninstrument programma: Opname van bijeenkomst van Netwerk omgevingsplan (20 juni 2025)
- Samenhang en uitdagingen bij omgevingsvisie en programma: opnamen en/of presentaties van 2 online sessies van het Netwerk omgevingsplan, inclusief gedeelde formats van gemeenten:
- Interview: Integrale, uitvoeringsgerichte omgevingsprogramma’s dankzij de Amersfoortse omgevingskamer
- Praktijkvoorbeelden van programma’s kunt u onder meer vinden via Plannenvoordeleefomgeving.nl. Kies bij ‘bestuurslaag’ voor ‘gemeente’ en bij ‘plantype’ voor ‘programma’. Verfijn uw zoekresultaat door op meer kenmerken te selecteren.
- Wegwijzer TPOD programma
Programma’s over specifieke onderwerpen:
- Handreiking Warmteprogramma (nplw.nl)
- Handreiking Regionale Energietransitie en werkbladen (regionale-energiestrategie.nl)
- Status ontwikkeling functionaliteiten DSO
- Participatie (gripopdeplanketen.vng.nl)
- Milieueffectrapportage (gripopdeplanketen.vng.nl)
- AI binnen de planketen - kansen en risico's
- Platform voor elektronische ontsluiting van documenten
- Beleidscyclus (iplo.nl)