Oproep van de Commissie Toekomstgericht lokaal bestuur

 

De representatieve democratie staat onder druk van ontwikkelingen die maken dat bepaalde groepen verder van de overheid vervreemden, en andere groepen via maatschappelijke initiatieven bepaalde taken van raad en bestuur overnemen. Daarnaast is sprake van horizontalisering tussen bestuurslagen en vervlechting van politiek en maatschappij: vraagstukken worden niet meer door een enkele overheid opgelost, maar in samenspraak met andere actoren.

De klassieke, uniforme inrichting van het lokaal bestuur past niet meer bij de realiteit: de democratie kent verschillende vormen, het lokaal bestuur zou dat moeten erkennen en ernaar moeten handelen (ruimte voor participatie). Aangezien veel vraagstukken de gemeentegrenzen overstijgen is samenwerking nodig tussen overheden, zonder vaste rolverdelingen. Deze moeten dan ook worden doorbroken en plaats maken voor variatie en maatwerk.

Er zou ‘recht op ongelijkheid’ moeten zijn, zowel in werkwijze, in takenpakket alsook in bestuurlijke inrichting.

Zolang het openbaar bestuur blijft doorgaan met uniformiteit en niet meegaat in een beweging van variatie en verschil nemen de tegenstellingen tussen bestuur en maatschappij toe. Er zou ‘recht op ongelijkheid’ moeten zijn, zowel in werkwijze, in takenpakket alsook in bestuurlijke inrichting.  Een radicale omslag van vaste structuren naar meervoudigheid is nodig.

Dat houdt onder andere in dat de institutionele setting, bijvoorbeeld de (medebewinds)taken en de wijze waarop de democratische controle wordt georganiseerd, aan het maatschappelijk probleem wordt aangepast. Waarbij een levendige maatschappelijke democratie ten dele rechtstreeks die legitimatie kan verschaffen.

Ontwikkelagenda

Hiertoe beveelt de Commissie Toekomstgericht lokaal bestuur van de VNG en BZK aan een ontwikkelagenda voor meervoudige democratie te faciliteren, waarin gemeenten en andere overheden kunnen experimenteren met verschillende werkvormen en gezamenlijk hiervan kunnen leren. Meervoudigheid is hierbij het credo.

Een andere aanbeveling is helder te beschrijven hoe de raad en het college vanuit hun eigen rollen en positie de verbinding met de samenleving kunnen leggen, en in gezamenlijkheid hun gerichtheid op het algemeen belang kunnen waarmaken. Hiertoe is een fundamentele evaluatie van het dualiseringsproces nodig.

De commissie ziet daarnaast een belangrijke rol voor de burgemeester als de meest bekende en vertrouwde lokale bestuurder. De neutrale rol en positie van de burgemeester moet worden versterkt, met aandacht voor de combinatie van politieke afstand en democratische en maatschappelijke betrokkenheid van het ambt. De huidige benoemingsprocedure past hierbij.

Ten slotte moet er in het openbaar bestuur meer ruimte komen voor maatwerk, variëteit en verscheidenheid. Verscheidenheid binnen en tussen gemeenten, in taken, interbestuurlijke samenwerking en in democratische vormen.

Daarvoor is de medewerking van kabinet en wetgever onontbeerlijk. Knelpunten in de praktijk doen zich vooral voor  ten aanzien van het uniforme bevoegdhedenpakket in sectorale wetgeving.

Pilots

Een nieuwe werkwijze moet voor de kabinetsformatie van 2017 zijn uitgedacht door BZK en andere betrokkenen. Vanuit pilots moeten concrete voorstellen komen voor wijziging van organieke regelgeving waarmee verscheidenheid in het bestuur bereikt kan worden.

Hiertoe is het van belang dat verschillende gremia als het overhedenoverleg, het bestuurlijk overleg financiële verhoudingen en dergelijke andere overleggen opnieuw worden doordacht. Dit moet de dialoog over de fundamentele koers tussen overheden periodiek verkennen en in de uitwerking borgen.