VNG Magazine nummer 20, 20 december 2019

Auteur: Rineke van Houten | Beeld: gemeente Sittard-Geleen

Hoe betrek je inwoners bij de energietransitie? In Sittard-Geleen gaat de wethouder op de koffie, in Amsterdam is een grote rol weggelegd voor Facebook. ‘Wij communiceren: het is heel ingewikkeld, voor u, maar ook voor ons.’

Kim Schmitz

Wethouder Kim Schmitz (GroenLinks) van Sittard-Geleen gaat binnenkort op de koffie bij bewoners in Limbrichterveld-Noord, een jarenzeventigwijk die is aangewezen als een van de 27 proeftuinen voor het aardgasvrij maken van woningen. Het kabinet heeft daarvoor in totaal ongeveer 380 miljoen euro uitgetrokken. De kennis uit de proeftuinen wordt gebruikt voor het aardgasvrij maken van andere wijken.

Limbrichterveld-Noord lag min of meer voor de hand als proeftuin, legt Schmitz uit. Er ligt al een warmtenet, gevoed door een duurzame biomassacentrale. Het verzorgingshuis en 650 woningen zijn al aangesloten op de duurzame energiebron. Het doel is nu ook de andere woningen en winkels gasvrij te krijgen. Negentig procent van de particuliere eigenaren en woningbouwcorporaties staat daar positief tegenover. Eigenaren van zo’n dertig particuliere grondgebonden woningen hebben vooralsnog geen belangstelling.

Schmitz wil weten waarom en zal het ze persoonlijk gaan vragen. ‘Is het onwetendheid? Omdat ze het spannend vinden? Of omdat ze letterlijk de taal niet spreken? Het gaat ook om bewoners die überhaupt onder de radar zijn gebleven. Ze hebben zich niet laten zien op een informatieavond en zich niet opgegeven voor de gratis energietransitiescan.’

Ze hoopt dat haar bezoek de laatste eigenaren over de streep trekt maar vestigt ook hoop op ‘ambassadeurs’ in de wijk. ‘De voetbalvereniging in de wijk is al jaren duurzaam bezig bijvoorbeeld.’ Het goede voorbeeld geeft ook een groep bewoners van een van de vijf jarenzeventigflats in de wijk. Zij hebben een werkgroep opgericht met de ambitie de groenste flat van Sittard te worden. De gemeente adviseert de voortrekkers over subsidie en een duurzaamheidslening. ‘Buren zijn de beste ambassadeurs’, is de overtuiging van Schmitz. ‘Als de buren meedoen en vertellen wat het kost en wat ze besparen, kan ik me voorstellen dat je overstag gaat.’

Het huisbezoek van de wethouder is onderdeel van een intensieve, doelgroepgerichte communicatiestrategie in Sittard-Geleen met onder meer een speciale website, informatiebijeenkomsten, huis-aan-huisbrieven, individuele gesprekken met de wethouder en een informatiecentrum in de wijk waar bewoners met vragen terechtkunnen. Een modelwoning is in voorbereiding.

Sociale cohesie

Het proeftuintraject vergroot de sociale cohesie in de wijk, merkt de wethouder. ‘Het kweekt een saamhorigheidsgevoel. De bewoners steken hun nek uit en zijn daar trots op.’

Buren zijn de beste ambassadeurs

Het project draagt bovendien bij aan participatie van langdurig werkzoekenden. Na een training tot energiecoach voeren ze namens Stichting Dubbel Duurzaam een energietransitiescan uit en begeleiden ze bewoners bij het verduurzamen van hun huis. De stichting is opgericht door Sittard-Geleen en vijf omliggende gemeenten en heeft voor andere wijken ook een zorgscan ontwikkeld voor levensloopbestendige woningen. Schmitz: ‘Het mes snijdt aan twee kanten.’

Facebook

Informatieavonden, huis-aan-huisbladen, Twitter, krantenadvertenties, posters en online interviews, een borrel om bewoners te bedanken die hebben geïnvesteerd in het aardgasvrij maken van hun huis… Amsterdam voert de campagne op alle fronten, met een glansrol voor Facebook. ‘Wij willen zo veel mogelijk bewoners laten meepraten over het onderwerp. Facebook is daar een belangrijk middel voor’, zegt Maaike Vallenduuk, strategisch adviseur communicatie aardgasvrij. Voor de aanstaande Transitie Visie Warmte leverde dat meteen een verrassend hoge respons op. Via een gerichte advertentie waren Facebookgebruikers uitgenodigd elf vragen te beantwoorden. Zoals: ‘Waar maak je je zorgen over als je aardgas vrij moet worden?’ en ‘Wat vind je het belangrijkst aan de aardgasvrije oplossing voor jouw woning?’ Ze konden per vraag kiezen tussen een aantal antwoorden.

‘Open vragen werken niet op social media’, weet Vallenduuk. ‘Dan geven mensen heel diffuus antwoord. Omdat het kennisniveau nog niet zo hoog is, antwoorden ze bijvoorbeeld: ik wil niet aardgasvrij wonen. Ja, maar daar ging de vraag niet over. Je ontkomt er dus niet aan een beetje te sturen.’ Tot ieders verbazing namen bijna vierduizend bewoners de moeite de vragen te beantwoorden. ‘Dat is veel, want je moest best vaak doorklikken. En bij elke klik raak je mensen kwijt.’

Posten op Facebook betekent ook rekening houden met wat ze op de afdeling van Vallenduuk ‘klimaathaat’ noemen. ‘Omdat er in een grote gemeente als Amsterdam zoveel verschillende thema’s spelen, willen we het thema aardgasvrij niet altijd zichtbaar tonen voor iedereen. Daarom werkt Amsterdam soms met zogenaamde dark posts, berichten die niet op de Facebook-pagina van de gemeente Amsterdam terug te vinden zijn.’

Amsterdam had al een apart Facebook-account voor duurzaamheid, duurzaam020, waarmee zo langzamerhand ‘een positieve community’ is opgebouwd. ‘Dat proces willen we niet laten dwarsbomen door negatieve reacties onder posts over aardgasvrij. Dus als we campagne voeren, gebruiken we dark posts van het gemeentelijk account, als we Amsterdammers interviewen die al aardgasvrij zijn, doen we dat via duurzaam020.’

Polarisering

Vallenduuk begrijpt dat gemeenten afhoudend zijn sociale media in te zetten uit angst voor polarisering. ‘Het is goed ruimte te geven aan al die emoties, ze komen toch wel.’ Uit de communicatie over de Noord-Zuidlijn heeft Amsterdam geleerd niet in de aanval te gaan. ‘We zeggen niet: u hebt geen gelijk. Of: u moet dit of dat weten. We reageren luisterend en terughoudend. We antwoorden: we begrijpen dat u zich zorgen maakt. Wat fijn dat u de moeite neemt om te reageren. Soms verwijzen we naar andere websites over een wetenschappelijk onderzoek of een krantenartikel.’ Nog effectiever is het als gebruikers van Facebook onderling de discussie voeren en elkaar corrigeren.

Een dezer dagen start Amsterdam de tweede ronde online participatie over de Transitie Visie Warmte met, naast een stadsbrede bewonersavond, opnieuw verdiepende vragen via Facebook. Zoals ‘Hoe wil jij geïnformeerd worden tijdens het maken van een gezamenlijk buurtplan?’ of ‘Stel, jouw buurt gaat op termijn van het aardgas af. Hoever van tevoren zou je dat willen weten?’ De antwoorden worden gebruikt om verder in gesprek te gaan op de bewonersavond. ‘De visies en feedback die via Facebook en op de twee bewonersavonden naar voren kwamen, bepalen mede de inhoud van de Transitie Visie Warmte.’ Bovendien, vult ze aan, vinden mensen het fijn gehoord en gezien te worden. ‘Online participatie is ook het kweken van mede-eigenaarschap.’

Dat de omslag naar aardgasvrij wonen complex is, mag duidelijk zijn, vinden ze zowel in Sittard-Geleen als Amsterdam. Vallenduuk: ‘Wij communiceren: het is ingewikkeld, voor u en voor ons. Maar samen komen we er wel uit.’ Wethouder Schmitz zal zich tijdens haar werkbezoeken in de wijk ‘kwetsbaar opstellen’. ‘De mensen verwachten van gemeenten een dichtgetimmerd verhaal, maar dat is er niet altijd in een proeftuin. Ik wil ook leren. Het kan goed zijn dat ik op sommige vragen geen antwoord heb.’

Congres Aardgasvrije Wijken

‘De bewoner centraal’ is een veelgehoord adagium binnen het interbestuurljke Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Of zoals Joke Dijkstra – als strategisch communicatieadviseur betrokken bij de proeftuin Overwhere-Zuid in Purmerend – het formuleert: ‘In elk huis woont een projectleider’. Het betrekken van bewoners bij aardgasvrije wijken is daarom altijd maatwerk. Het Kennis- en Leerprogramma Aardgasvrije Wijken (van de VNG en onderdeel van het PAW) brengt gemeenten bij elkaar, online en offline. Het programma stelt gemeenten in staat lessen te delen en van elkaar te leren.
Daarnaast zijn de eerste ervaringen en inzichten van de 27 proeftuinen van PAW gebundeld in de Handreiking Participatie & Communicatie. De eerste versie van deze handreiking is beschikbaar vanaf 23 januari. Dan vindt het eerste landelijke Congres Aardgasvrije Wijken plaats. Voor meer informatie over en aanmelden voor dit kosteloze congres, kijk op aardgasvrijewijken.nl.