- In deze handreiking vindt u hulp bij het maken van belangrijke keuzes over de systematiek van het omgevingsplan.
- Daarbij staan we uitgebreid stil bij ‘activiteiten’ en ‘functies’. Dit zijn de centrale bouwstenen van uw systematiek.
- We maken onderscheid in keuzes voor het regelen van gebruik van de fysieke leefomgeving en keuzes voor het regelen van handelingen in de fysieke leefomgeving.
Let op
Dit is het eerste deel van de handreiking. Hier gaan we in op de succesfactoren voor het omgevingsplan en de juridische en technische kaders van het omgevingsplan. Binnenkort publiceren we het tweede deel waarin we ingaan op de keuzes rond de systematiek van het omgevingsplan.
Snel thuis in deze handreiking
Bekijk een korte introductie op deze handreiking (bron: sessie Netwerk omgevingsplan van 22 mei 2026):
Gemeenten moeten voor 2032 het omgevingsplan zover hebben ingericht dat het tijdelijk deel van het omgevingsplan is opgeruimd en de regels die nodig zijn voor de fysieke leefomgeving in het ‘nieuwe’ omgevingsplan staan. Naast inhoudelijke keuzes komen hier fundamentele keuzes om de hoek kijken over de systematiek van het omgevingsplan.
De systematiekkeuzes die worden gemaakt, gaan een langdurig effect hebben in de plan- en VTH-keten. Ze zijn weliswaar niet in beton gegoten, maar het kan extra inspanning vergen om ze bij te sturen of terug te draaien. Het is daarom zaak om u nu hierin te verdiepen.
Hoe het omgevingsplan wordt opgebouwd en wat de bouwstenen zijn die je voor het plan gebruikt, is beschreven in het TPOD omgevingsplan. Het TPOD legt duidelijk uit, maar geeft ook vrijheid aan de planmaker om zelf met de bouwstenen aan de slag te gaan.
Veel gemeenten worstelen nog met de nieuwe materie en de keuzevrijheid. Kijken we naar de planwijzigingen die sinds inwerkingtreding van de wet zijn gepubliceerd in het Omgevingsloket dan zien we de nodige uitdagingen. Enkele observaties:
- Een omgevingsplan heeft tot doel om te komen tot een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Dit moet op een rechtszekere, duidelijke en consistente wijze worden vastgelegd in het plan. Zonder gaten of overlap in de regels en zodanig dat niet teveel wordt overgelaten aan de interpretatie van de lezer. Op dit moment zien we de nodige planwijzigingen waarvan onduidelijk is of en hoe ze uiteindelijk gaan leiden tot een sluitend geheel.
- Wat wil ik binnenplans regelen (met OPA’s) en wat buitenplans (met planwijzigingen en BOPA’s)? Deze vraag gaat over de sturingsfilosofie van de gemeente en moet doorwerken in de systematiek van het omgevingsplan. Hier lijkt nog maar beperkt aandacht voor te zijn. Een voorbeeld zijn gebieden waar de gemeente vooral wil reguleren, maar waarvoor ze in het plan een systematiek hanteert die meer geschikt is om te faciliteren.
- We zien dat planwijzigingen niet altijd optimaal aansluiten op de (on)mogelijkheden van het DSO. Dit zorgt ervoor dat de dienstverlening in het Omgevingsloket (onder meer Regels op de kaart en Vergunningcheck) onder druk kan komen te staan.
- VTH afdelingen geven het signaal dat omgevingsplannen op onderdelen onvoldoende uitvoerbaar voor VTH zijn. Denk aan het ‘confettikanon’ van activiteiten. Vaak hebben deze problemen (deels) hun oorsprong in de planketen.
- We signaleren ook uitdagingen rond beheer. Ze zijn vaak gerelateerd aan schaal: bij de eerste planwijzingen werken bepaalde oplossingen goed, maar de vraag is of het plan na meerdere wijzigingen nog steeds beheer(s)baar zal zijn. Denk aan lange lijsten met detailleerde activiteiten of grote hoeveelheden gedetailleerde, snel muterende geo.
Uitdagingen zijn er niet alleen op het niveau van individuele gemeenten, maar ook gemeenteoverstijgend. Kijken we door de oogharen naar alle planwijzigingen dan valt op dat de keuzes die gemeenten maken over de systematiek van hun omgevingsplan sterk uiteenlopen. Ook speelt hier dat belangrijke begrippen en principes uit de wet, zoals ‘activiteiten’ en ‘functies’, heel verschillend geïnterpreteerd worden. Dit leidt tot grote verschillen in de opzet van de plannen. Dit is niet productief, niet wenselijk en ook niet nodig.
De ontwikkeling van het omgevingsplan is een kwestie van al doende leren. Een proces wat op dit moment in volle gang is.
Met deze handreiking over de systematiek van het omgevingsplan willen we dit proces ondersteunen en versnellen. Met de kennis van vandaag en de geleerde lessen uit de afgelopen jaren leggen we zo goed mogelijk uit welke keuzes u te maken heeft. De opties die u heeft, zijn vaak situatief: in de ene situatie is de ene optie (het meest) passend, in een andere situatie een andere optie. We proberen dit steeds zo goed mogelijk aan te geven, en daarmee de grote keuzevrijheid van het omgevingsplan beter behapbaar te maken.
Met de handreiking leveren we een bijdrage aan en leggen we een basis voor de verdere vereiste uniformering van omgevingsplannen.
Leeswijzer
De handreiking is als volgt opgebouwd:
- Succesfactoren voor de systematiek van het omgevingsplan. Wanneer is een omgevingsplan geslaagd? We benoemen 5 succesfactoren voor een goed omgevingsplan. In het vervolg van het verhaal zullen ze steeds terugkeren.
- Juridische en technische kaders van het omgevingsplan. Hier focussen we op 2 centrale bouwstenen van het omgevingsplan: activiteiten en functies. Dit is in feite de basiskennis die u nodig heeft om uw systematiek vorm te geven.
- Keuzes rond de systematiek van het omgevingsplan (in ontwikkeling). Hier vindt u handvatten en beslisbomen voor het werken met activiteiten en functies. De volgende keuzes komen aan de orde:
- Hoe regel ik het gebruik van de fysieke leefomgeving?
- Hoe regel ik handelingen in de fysieke leefomgeving?
- Hoe bepaal ik de ‘korrelgrootte’ van activiteiten?
- Wat regel ik met ‘geo’ en wat regel ik met tekst?
- De structuur van het omgevingsplan (in ontwikkeling). Hier slaan we de brug van de systematiekkeuzes naar de structuur van uw omgevingsplan.
Onderdeel 1 en 2 zijn gepubliceerd. Onderdeel 3 en 4 volgen binnenkort.
Bèta-versie
We beschouwen de publicatie van onderdeel 1 en 2 als een bèta-versie. Nieuwe inzichten zullen we steeds verwerken.
Feedback
Uw vragen en suggesties zijn van harte welkom. U kunt contact met ons opnemen via omgevingswet@vng.nl.
In 2025 en 2026 organiseerden we 4 sessies van het Netwerk omgevingsplan over de systematiek en structuur van het omgevingsplan. Deze handreiking is gebaseerd op de informatie uit de sessies, aangevuld met voortschrijdend inzicht.
U kunt de netwerksessies terugkijken:
- Het regelen van gebruik (13 maart 2026)
- De schaalgrootte van functies (14 november 2025)
- De korrelgrootte van activiteiten (31 oktober 2025)
- Inleiding structuur en systematiek van het omgevingsplan (19 september 2025)
De VNG heeft staalkaarten voor het omgevingsplan ontwikkeld. Ze bevatten (juridische) regels die als voorbeeld en inspiratie voor gemeenten kunnen dienen. De staalkaarten geven inzicht in de nieuwe mogelijkheden die de systematiek van de Omgevingswet biedt.
De scope van deze handreiking is breder dan de staalkaarten. De focus ligt op het identificeren van de essentiële keuzes rond de systematiek van het omgevingsplan en de vraag in welke situatie (gemeente, te regelen onderwerp, locatie etc.) welke oplossing passend is. Binnen de grenzen van de wet kan dat de ene keer een heel vernieuwende aanpak zijn (bijvoorbeeld uit de staalkaarten) en de andere keer een aanpak die voortborduurt op de systematiek van de Wabo/Wro.
Naast de staalkaarten heeft de VNG het Handboek omgevingsplan gepubliceerd. Deze publicatie is vooral gericht op de inhoud van het omgevingsplan, en minder op de systematiek.