In deze handreiking vindt u ondersteuning voor het ontwikkelen van de structuur van uw omgevingsplan.
Update mei 2026
Voor informatie over de systematiek van het omgevingsplan verwijzen we naar de Handreiking systematiek van het omgevingsplan (gepubliceerd 21 mei 2026).
Op basis van de inzichten over systematiek zullen we komende periode ook de ondersteuning voor de structuur van het omgevingsplan (deze handreiking) updaten.
Op weg naar het integraal omgevingsplan
Komende jaren staan gemeenten aan de lat voor het ontwikkelen van het integraal omgevingsplan, als onderdeel van de transitie van de planketen (zie ook de tool Grip op de transitie van de planketen). Dit begint met de keuze voor de structuur (‘inhoudsopgave’) en de systematiek (de manier waarop alle onderdelen in samenhang functioneren) van het plan. Structuur en systematiek vormen het fundament voor een omgevingsplan dat zowel juridisch als digitaal – in het Omgevingsloket – goed kan functioneren. Voor gemeenten is het dus van groot belang om heldere keuzes te maken over structuur en systematiek, als vertrekpunt voor de transitie van het tijdelijke omgevingsplan naar het nieuwe omgevingsplan.
Keuzes maken
De Omgevingswet geeft gemeenten veel vrijheid in de keuze voor de structuur en systematiek van hun omgevingsplan. De technische standaard hiervoor is de TPOD omgevingsplan. Deze geeft aan hoe een omgevingsplan gemodelleerd wordt, maar laat hierbij veel ruimte.
De VNG ziet dat veel gemeenten zoekend zijn ten aanzien van de structuur en systematiek die zij moeten kiezen. We krijgen er veel vragen over en in onze contacten merken we vaak dat gemeenten het moeilijk vinden om gemaakte keuzes voor structuur en systematiek te onderbouwen en de gevolgen te overzien.
Met deze handreiking biedt de VNG gemeenten ondersteuning bij het maken van keuzes over de structuur van het omgevingsplan. U vindt hier een basisstructuur voor het omgevingsplan. Deze bevat de hoofdstukindeling voor het omgevingsplan die de VNG in 2020 heeft gepubliceerd (het ‘casco2020’). We beschouwen dit als een structuur die in principe door iedere gemeente kan worden gebruikt als basisstructuur voor haar omgevingsplan. Deze structuur geeft enerzijds een robuust en herkenbaar fundament en laat anderzijds alle ruimte aan gemeenten om eigen keuzes te maken bij de verdere uitwerking van de structuur en bij de systematiek (zie hieronder bij 2).
Met de basisstructuur beogen we gemeenten te helpen met een helder vertrekpunt voor de structuur van hun omgevingsplan. De basisstructuur kan ook een bijdrage leveren aan meer uniforme omgevingsplannen tussen gemeenten. Dit kan de gemeente later mogelijk veel voordelen opleveren bij uitbestedingen aan bureaus, duiding van jurisprudentie en het benutten van best practices. En voor gebruikers vergroot het de herkenbaarheid.
Deze handreiking is in ontwikkeling. Het omgevingsplan is een volledig nieuw instrument en komende jaren zullen we in het gemeentelijk werkveld al doende gaan ervaren wat goed werkt en wat minder goed. De voortschrijdende inzichten die dat oplevert zullen we verwerken in deze handreiking.
Bij de verdere ontwikkeling van de handreiking willen we zo goed mogelijk aansluiten bij de behoeften van gemeenten én maximaal gebruikmaken van de ervaringen en inzichten van gemeenten. Daarom horen we graag uw feedback. Wat is goed, wat kan beter? U kunt contact opnemen via omgevingswet@vng.nl onder vermelding van ‘Structuur en systematiek omgevingsplan’.
In 2025 en begin 2026 organiseerden we 4 sessies van het Netwerk omgevingsplan over de structuur en systematiek van het omgevingsplan. U kunt deze sessies terugkijken:
- 19 september 2025: De basisstructuur en de eerste 2 keuzes rond systematiek: werken met functies en activiteiten, en het regelen met geo of tekst (systematiek keuze 1 en 2)
- 31 oktober 2025: De korrelgrootte van activiteiten (systematiek keuze 3a)
- 14 november 2025: De korrelgrootte van functies (systematiek keuze 3b)
- 13 maart 2026: Het regelen van gebruik
Naast deze handreiking voor de structuur en systematiek van het omgevingsplan is er het Handboek opstellen omgevingsplan van de VNG. Hierin staat centraal hoe u aan de hand van 3 ontwerpvragen tot de inhoud van de juridische regels in het omgevingsplan komt.