Gemeenten willen hun digitale autonomie vergroten. Dat vraagt tijd, omdat zij werken met bestaande contracten, systemen en ketens. Tegelijk zijn er al concrete stappen mogelijk. Overheden werken samen aan deze opgave, met ondersteuning van de VNG via de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) en het Digitale Autonomie Competentiecentrum (DACC).

In Europees verband wordt voor de zomer het Tech Sovereignty Package gepubliceerd. Daarmee wil de Europese Commissie dit onderwerp verder versterken.

Wat doet de VNG?

De VNG publiceerde in 2025 het Position paper digitale autonomie (pdf, 356 kB). Hiermee sluiten gemeenten aan bij de overheidsbrede visie op digitale autonomie en soevereiniteit. In het position paper zijn stappen benoemd die nu worden uitgewerkt in een samenhangende aanpak.

In deze aanpak worden onder meer ontwikkeld:

• een strategische routekaart en beleidskaders;
• praktische instrumenten voor gemeenten;
• inzicht in financiële en organisatorische randvoorwaarden voor alternatieven.

Naast deze langere termijn initiatieven kunnen gemeenten nu al aan de slag met een aantal hulpmiddelen, waarmee zij eerste stappen op weg naar meer digitale autonomie kunnen zetten. 

Waarmee kunnen gemeenten nu al aan de slag?

Breng afhankelijkheden en risico’s in beeld

Een eerste stap is inzicht krijgen in kwetsbaarheden. De generieke lijst van kritieke processen van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) helpt om te bepalen welke processen essentieel zijn en welke systemen daarbij horen. Ook kunt u de afhankelijkheden van uw primaire processen laten beoordelen via het Volwassenheidsmodel digitale autonomie van het DACC. Na het invullen van een online vragenlijst, ontvangt u een score op 3 domeinen: strategie en bedrijfsvoering, technologie en leveranciersmanagement. Deze scores gaan gepaard met concrete verbeterpunten en aanbevelingen

Werk samen met andere gemeenten

Digitale autonomie vraagt om samenwerking. Door kennis te delen staan gemeenten sterker richting de markt. De VNG ondersteunt dit met collectiviseringsvoorstellen op thema’s zoals cloud, data en AI. Gemeenten besluiten hier zelf over. Daarnaast is er een besloten online omgeving waarin gemeenten kennis en ervaringen kunnen uitwisselen. 

Specifiek op het gebied van open source dataplatforms heeft de VNG bovendien deze handreiking gemaakt. Op basis van lessen van de gemeente Nijmegen biedt dit document enkele handvatten voor gemeenten die meer datagedreven willen werken, maar niet voor extra functionaliteit (namelijk een dataplatform) afhankelijk willen zijn van niet-Europese techleveranciers. 

Voor open source dataplatforms is een handreiking beschikbaar, gebaseerd op ervaringen van de gemeente Nijmegen. Deze biedt praktische handvatten voor gemeenten die datagedreven willen werken zonder afhankelijkheid van niet-Europese leveranciers.

Gebruik inkoop als strategisch instrument

Inkoop is een belangrijke hefboom voor digitale autonomie. Gemeenten kunnen gebruikmaken van de GIBIT 2025, waarin aandacht is voor wendbaarheid en afhankelijkheden.Daarnaast is het verstandig om bij nieuwe contracten terughoudend te zijn met lange looptijden, zodat ruimte blijft om later over te stappen.

Aanvullend worden de volgende instrumenten ontwikkeld:

• een dynamische aanbestedingskalender om samenwerking te bevorderen;
• een bestek voor cloud-inkoop (pdf, 604 kB). Het bestek is een soort programma van eisen dat gemeenten kunnen gebruiken voor de inkoop van PAAS en IAAS. Bovendien is het de bedoeling dat het bestek ook gebruikt kan worden om van SAAS-leveranciers te vragen dat zij hun infrastructuur digitaal autonoom organiseren. 
• een handreiking voor het aanbrengen van kavels bij inkoop, zodat er niet één groot pakket wordt uitgevraagd en zodoende meer leveranciers kunnen meedingen. Deze handreiking wordt gepubliceerd in Q3 2026;
• een referentiekader digitale autonomie, met daarin definities van autonomie en soevereiniteit, en de bijbehorende technische aspecten. Het referentiekader wordt in NDS-verband ontwikkeld en door het ministerie van BZK gepubliceerd in Q2 of Q3 van 2026; 
• een quick scan soevereiniteit. Gemeenten kunnen hiermee het aanbod van IT-leveranciers op de mate van digitale autonomie en soevereiniteit toetsen. Gemeenten kunnen zich aanmelden via soevereiniteit@venlo.nl.

Verken alternatieven

In NDS-verband doet de VNG mee aan marktverkenningen naar Europese en Nederlandse alternatieven voor bestaande oplossingen. Ook werken we in dit verband aan gezamenlijke oplossingen, zoals open source-toepassingen en bouwstenen voor een meer autonome digitale infrastructuur.

Prakijkverkenning autonome digitale werkomgeving 

De VNG is samen met gemeenten Amsterdam, Eden, 's-Hertogenbosch en Zaanstad gestart met een praktijkverkenning. Gemeenten testen een Linux-gebaseerde werkplek in combinatie met MijnBureau. Deze werkomgeving draait op de Digitale Autonome Werkplek Overheid (DAWO), een open-sourceblauwdruk van SSC-ICT. Andere gemeenten, waaronder Delft en Sittard, verkennen met hun softwareleveranciers de mogelijkheden voor een autonome werkomgeving binnen hun eigen ICT-landschap. 

Gemeenten die interesse hebben, kunnen zich aanmelden via de themagroep Digitale Werkomgeving op het kennisnetwerk Data en Samenleving. 

Meer weten?

De VNG blijft gemeenten ondersteunen met kennis, instrumenten en gezamenlijke aanpakken. Nieuwe hulpmiddelen en inzichten worden de komende periode stapsgewijs beschikbaar.