Nummer 11, 2016

Een terroristische aanslag, liquidatie of schietpartij tussen rivaliserende motorbendes. Dankzij een nieuwe werkwijze zit de Dienst Speciale Interventies (DSI) er razendsnel bovenop.


Vaak sneller dan de burgemeester is geïnformeerd en die kan in de eerste fase toch niets doen. Commandant Remmert Heuff, hoofd van de DSI, licht een tipje van de sluier op over zijn bevoegdheden en de samenwerking met de lokale diensten.

Auteur: Marten Muskee


(foto: DSI)

Vanwaar opening van zaken?

‘Door de aanslagen in Parijs en Brussel kan de samenleving het vertrouwen in de overheid verliezen. Burgers zijn ongerust en vragen zich af of de overheid wel in staat is adequaat te reageren op dit grove geweld. Nederland beschikt over een operationele dienst die specifiek daarvoor is ingericht, maar waarvan niemand tot voor kort iets wist. Dan is het niet meer dan logisch om opening van zaken te bieden en enig vertrouwen te wekken. We hebben niet alleen wijkagenten of rechercheurs, maar ook een stelsel van speciale eenheden die worden ingezet bij situaties rond grof geweld of terrorisme. Die inkijk bij de DSI gaat overigens maar tot op zekere hoogte, we geven het geheim van de smid niet prijs.’

De DSI valt een gemeente letterlijk binnen?

‘Nee, het begint bij het feit dat een gemeente geconfronteerd wordt met situaties van grof geweld of terrorisme. De DSI vormt niet de aanleiding, maar probeert juist de veilige samenleving te dienen. Wij zijn aanwezig om samen met de lokale diensten zo snel mogelijk een eind te maken aan geweldsgebruik door terroristen of criminelen. Daarbij gelden bijzondere afspraken rond aansturing en gezag (Regeling Dienst speciale interventies, red.) die afwijken van het reguliere. Daarom is het goed dat ook kenbaar te maken aan het lokaal bestuur.’

Wat is er veranderd in de werkwijze?

‘De DSI beschikt onder meer over een Afdeling arrestatieteams met 1500 inzetten per jaar en een Afdeling interventie (zie kader links). De inzetten van het interventieteam waren tot voor kort op één hand te tellen, daar is verandering in gekomen door allerlei vormen van terroristisch geweld in de ons omringende landen. Duidelijk werd dat er naast de informatiegestuurde planmatige inzetten met een Laakkwartierachtige setting (arrestatie Hofstadleden in Den Haag, red.) ook behoefte bestond om de reactietijd bij onverwachte situaties sterk te verkorten.

Dat heeft geleid tot een permanente aanwezigheid van eenheden op interventieniveau op geheime locaties door het hele land. Daarmee is de reactietijd tussen melding en het beëindigen van het geweld drastisch ingekort. De werkwijze in ingezet na de aanslag bij Charlie Hebdo in Parijs waar de Franse collega’s volledig verrast werden.’

U bent de verrassing nu voor?

‘Een succesvolle aanslag vertaal ik als een verrassing die we niet zagen aankomen. Ben je er wel op tijd bij dan kun je een actie verstoren en de impact verkleinen. Wij krijgen de 112-meldingen die de reguliere meldkamers binnenkrijgen direct te horen en bewegen mee met de collega’s van de basispolitiezorg. Wij hebben de werkvorm aangepast aan de dreiging en dat is best wel mooi omdat Nederland hiermee als eerste land ter wereld op deze manier anticipeert op terroristische geweldsdreigingen.

Zelfs in Frankrijk en België is dit reactieconcept nog niet volledig uitgerold. In Atlas, een Europees samenwerkingsverband van alle interventie-eenheden, zijn Nederland en Engeland bezig met de introductie van deze manier van werken. Het lijkt erop dat andere landen deze manier van werken ook gaan toepassen.’

Wie zitten er in de teams en wie stuurt aan?

‘De teamleden bestaan uit mensen met een politie- en militaire achtergrond die aan alle interventies meedoen. Daarnaast is er een unit Interventie Mariniers die beheersmatig onder defensie valt, maar operationeel wordt aangestuurd door de commandant van de DSI. Daar is goed over nagedacht bij het inrichten van de DSI want het is een zwaar middel dat wordt ingezet. Defensie-eenheden werken dan onder de geweldsinstructie van de politie. Wij kunnen allerlei materieel als heli’s en eenheden van defensie inzetten voor de nationale taak. Dit onder gezag van het OM (zie kopje verderop) en altijd in de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Het is dus uitgesloten zo’n zwaar middel in te zetten bij openbare orde-aangelegenheden. Een demonstratie die uit de hand loopt is echt een zaak voor de ME. Wij treden op tegen criminelen en terroristen die mensen naar het leven staan of die vuurwapengeweld plegen.’

Bewijst de praktijk het succes?

‘De interventieteams zijn al diverse keren in actie gekomen. Ze zijn direct ter plaatse en weten snel de angel uit een situatie te halen. We luisteren mee met de meldkamers en onze landelijke meldkamer kan een open verbinding leggen met iedere politieregio tot op straatniveau. Bij melding van een schietincident is vooraf niet duidelijk waar het om gaat. Duiding is belangrijk. Is het een ruzie die uit de hand loopt, een liquidatie in het criminele milieu, een terrorist die zo veel mogelijk slachtoffers wil maken of zijn het lolbroeken die met nepwapens spelen? Het zijn de collega’s uit de basispolitiezorg die in eerste instantie optreden. Onze mensen zijn niet opvallend aanwezig, maar loopt het uit de hand dan treden zij direct op. Betrokkenen weten nooit of de DSI over de schouders van de agenten meekijkt.’

Bij acties in het verleden voelden burgemeesters zich overvallen en waren not amused.

‘We hebben veel geleerd van de casuïstiek. Aansturing en gezag liggen niet bij de burgemeester, maar er is toch een mechanisme ingebouwd waarbij ik direct de lokale politiechef bel. Die belt vervolgens de burgemeester. Daarnaast belt de hoofdofficier die de leiding heeft de hoofdofficier van het arrondissement. Daarmee is de lokale driehoek geïnformeerd. De toestemmingslijn voor inzet van de DSI is vrij hoog opgehangen omdat het meer impact heeft dan inzet van de reguliere politie. Daar willen we de lokale partijen niet mee verrassen.’

Dat gebeurt toch bij een onverwachte actie.

‘Er is altijd kans op de absolute verrassing. Dan treedt de DSI meteen op en als de burgemeester wordt geïnformeerd, is er al veel gebeurd. Terroristen schieten binnen enkele minuten vijf kalasjnikovs leeg. Wanneer de burgemeester de telefoon oppakt, zijn onze first responders op basis van de noodweerbepaling al actief. Het informeren gebeurt dan tijdens de actie.’

En bij planmatige inzetten?

‘Bij geplande situaties wordt de burgemeester geheel betrokken. De DSI gaat zorgvuldig om met de lokale partners, er mag niets aan onduidelijkheid achterblijven. Daarom breng ik de boodschap niet omfloerst: de burgemeester heeft het bevoegd gezag over de stad, maar als de DSI optreedt even niet. Inzet van de DSI wordt als spannend ervaren omdat het weinig voorkomt, maar in feite geldt dezelfde situatie bij een landelijk rechercheonderzoek waarbij een arrestatieteam een inval doet. Een inval van de DSI wordt als anders ervaren. Het lijkt vrij heftig, maar de angel is vaak binnen drie minuten uit de situatie gehaald en de persoon in kwestie afgevoerd. Het gaat zo snel dat het niet eens als filmpje op de sociale media terechtkomt.’

Hoe wordt er gereageerd op de DSI?

‘Acties van speciale eenheden werden vroeger als zeer heftig ervaren, maar door de gebeurtenissen in Brussel en Parijs is de DSI nu een welkome gast in gemeenten. Ook de collega’s van de basispolitiezorg zijn blij met ondersteuning van de DSI. We hebben vorig jaar burgemeesters uit Midden-Nederland uitgenodigd voor een kijkje achter de schermen bij de DSI (zie hieronder). Uit een debat tussen OM, politie en de burgemeesters over de rolverdeling, kozen de bestuurders voor de rol van burgervader. Zij doen de nazorg en stellen inwoners gerust. Terrorisme en grof geweld bewegen zich asymmetrisch, we kunnen alleen raden welke acties terroristen verzinnen. Wie had ooit kunnen bedenken dat zij met vliegtuigen wolkenkrabbers binnen vliegen?

Vier speciale eenheden

De Dienst Speciale Interventies heeft de operationele leiding over vier speciale eenheden:

  • Aanhoudings- en ondersteuningseenheden (arrestatieteams) van de politie en de marechaussee houden vuurwapengevaarlijke verdachten aan.
  • De eenheid Interventie is gespecialiseerd in kleinschalige high risk operaties waarbij sprake is van explosieven, zware vuurwapens, zelfmoordaanslagen en nucleair biologische dreigingen. Deze groep bestaat voor twee derde uit militairen en voor de rest uit politiemensen.
  • De eenheid Interventie Mariniers is een defensie-eenheid bestaande uit speciaal getrainde mariniers gespecialiseerd in grootschalige offensieve en complexe acties.
  • De eenheid Expertise en Operationele Ondersteuning is een groep scherpschutters samengesteld uit personeel van defensie en politie.

Altijd onder gezag van het OM

‘De DSI treedt op in het kader van strafrechtelijke handhaving en valt dus altijd onder gezag van het OM’, verduidelijkt terreur-officier van het Landelijk Parket Bart den Hartigh. Als de DSI optreedt, raakt dat bijna altijd ook de openbare orde. Er moeten bijvoorbeeld woningen worden ontruimd en dat valt niet onder de strafrechtelijke handhaving. ‘Daar blijken nut en noodzaak van de samenwerking met de burgemeester en lokale hoofdofficier die gezag en aansturing dragen voor de openbare orde. Daarom wordt de burgemeester zo snel mogelijk op de hoogte gesteld.’

Bij zaken die met terrorisme te maken hebben, heeft het landelijk parket meestal de touwtjes in handen en de hoofdofficier is degene die toestemming geeft voor inzet van de DSI. Uiteindelijk is de minister van Veiligheid en Justitie verantwoordelijk voor de concrete inzetten. ‘Bij een geplande situatie is het heel goed mogelijk dat de lokale hoofdofficier het bevoegd gezag vormt. Bij een onverwachte inzet is vooraf niet duidelijk wanneer en waar een situatie plaats zal hebben. Dan is het logisch dat de hoofdofficier van het landelijk parket het bevoegd gezag vormt. Hij is ook degene aan wie de commandant van de DSI om akkoord vraagt als een team bij een 112-melding in actie komt.’

Burgemeester Wim Groeneweg positief verrast

Burgemeester Wim Groeneweg van Vianen is vorig jaar op een geheime locatie bij de DSI op bezoek geweest. Hij was positief verrast door de middelen die deze dienst ter beschikking heeft voor ernstige calamiteiten. ‘Ik heb bewondering voor deze dienst en ben blij dat ik op bezoek mocht komen. Vanwege de reorganisatie, bureaucratie en gezeur over autootjes, bestaat er een beeld dat de politie niet professioneel genoeg is. De mannen en vrouwen van de DSI zijn zeer goed getraind, serieus bezig en sterk gemotiveerd. Ze beschikken over innovatieve moderne apparatuur. De DSI heeft teams in huis die veel verder gaan dan de reguliere politie, Zij bieden een adequaat antwoord op terroristische dreigingen. Dat geeft mij een flink stuk vertrouwen.’

Groeneweg maakt zich geen zorgen over het gezag dat hij tijdelijk kwijt is bij een optreden van de DSI. Hij vergelijkt het met ernstige calamiteiten waarbij de lokale hulpdiensten zoals de brandweer de hoofdrol spelen. Die moeten op ad-hocbasis snelle interventie plegen. ‘De eerste zorg is acteren en bepalen welke inzet nodig is, vervolgens wordt de burgemeester ingeschakeld. Dezelfde situatie geldt voor politiediensten die worden ingezet op strafrechtelijke basis. Ik heb daar doorgaans goede ervaringen mee en word goed op de hoogte gehouden door de officier van justitie die verantwoordelijk is voor de acties.’

Een burgemeester moet volgens Groeneweg ook durven loslaten. ‘Wij worden geconditioneerd om bestuurlijke beslissingen te nemen en doen dat in nauwe samenwerking met de diensten. Je mag ervan uitgaan dat zij aanvoelen hoe we het graag zien. Bij een acuut vereiste inzet kunnen de diensten niet wachten op de beslissing van een burgemeester die het even niet weet. Mijn rol ligt dan in de nazorg, je krijgt snel vragen van pers en inwoners. Ik laat dan zien dat de overheid het onder controle heeft.’

De DSI is in Vianen ook al eens ingezet bij de opsporing van een crimineel. Achteraf werd Groeneweg geïnformeerd door de officier van justitie. ‘Natuurlijk gelden er formele regels en procedures, maar het gaat er ook om dat je elkaar kent en vertrouwt. We zijn allemaal overheid. De burger interesseert het niet wie waarvoor verantwoordelijk is, die wil zich veilig voelen.’

Terreurverdachte gearresteerd in Rotterdam-West

Eind maart dit jaar kwam de DSI in actie in Rotterdam-West. Daar werd op verzoek van Frankrijk een terreurverdachte gearresteerd. Nog drie anderen werden bij de actie opgepakt. Burgemeester Ahmed Aboutaleb prees de manier waarop de antiterreuractie in zijn stad is verlopen. De burgemeester schrok in eerste instantie wel toen hij telefonisch werd geïnformeerd, maar raakte al vrij snel gerustgesteld toen hij hoorde dat de verdachte volledig gecontroleerd in de gaten werd gehouden. De actie duurde twee dagen omdat de antiterreureenheid de verdachte op straat wilde aanhouden en niet in de woning waar hij zich ophield vanwege het mogelijke gevaar op aanwezige explosieven. Volgens Aboutaleb verliep de arrestatie volgens het boekje, er werd geen schot gelost.